ANLAM YÖNÜNDEN CÜMLELER

[mervetufan]

1. Olumlu Cümle
2. Olumsuz Cümle
3. Soru Cümlesi
4. Emir Cümlesi
5. Ünlem Cümlesi
6. Şart Cümlesi
7. İstek Cümlesi

Olumlu cümle, fiil cümlesinde işin, oluşun yapıldığını veya olduğunu; isim cümlesinde ise sözü edilen kavramın bulunduğunu, var olduğunu, bahsedilen şekilde olduğunu bildiren cümlelerdir.

Örnekler:

» Ankara bu mevsimde soğuktur.

» Yarın daha erken gelmelisin.

» Bu binanın yerinde şeftali bahçesi vardı.

» Koşarak yanımıza geldi.

» Vapur rıhtımdan kalkıp ta Marmara’ya doğru uzaklaşmaya başlayınca, yolcuyu geçirmeye gelenler, üzerlerinden ağır bir yük kalkmış gibi ferahladılar. “Çocukcağız Arabistan’da rahat eder.” dediler, hayırlı bir iş yaptıklarına herkesi inandırmış olanların uydurma neşesiyle, fakat gönülleri isli, evlerine döndüler. Zaten babadan yetim kalan küçük Hasan, anası da ölünce uzak akrabaları ve konu komşunun yardımıyla halasının yanına, Filistin’in ücra bir kasabasına gönderiliyordu. Hasan vapurda eğlendi; gırıl gırıl işleyen vinçlere, üstleri yazılı cankurtaran simitlerine, kurutulacak çamaşırlar gibi iplere asılı sandallara, vardiya değiştirilirken çalınan kampanaya bakarak çok eğlendi. Beş yaşında idi; peltek, şirin konuşmalarıyla da güverte yolcularını epeyce eğlendirmişti.

Olumsuz Cümle Nedir? Olumsuz Cümlenin Özellikleri, Örnekleri​

Olumsuz Cümle: Fiil cümlesinde işin, oluşun, durumun yapılmadığını, yapılmayacağını veya olmadığını/gerçekleşmediğini; isim cümlesinde ise sözü edilen kavramın bulunmadığını, var olmadığını, bahsedilen şekilde olmadığını bildiren cümlelerdir.

• Fiil cümleleri, “-ma/-me” ; “-maz/mez” olumsuzluk ekleriyle ve “ne … ne” bağlacıyla;
• İsim cümleleri de “yok” sözcüğüyle, “değil” olumsuzluk edatıyla, “ne….ne” bağlacıyla ve “-sız/-siz” olumsuzluk ekleriyle kurulur.

• Yarın daha erken gelmemelisin.
• Buraları daha önce hiç görmemiştim.
• Ateşle oyun olmaz.
• Bugün düşündüklerimi yapamadım.
• Bursa bu mevsimde soğuk değildir.
• Bu binanın yerinde şeftali bahçesi yoktu.
• Sokakta ne araba ne de insan var.
• Ankara bugün hem elektriksiz hem susuz.
• Misafirlere ikram edilen yemek tutsuzmuş.

Bazı cümleler yapı bakımından olumsuz olduğu hâlde anlamca olumlu olabilir:

• Çocuklarının okumasını istemiyor değildi. (İstiyordu.)
• Cezaya çarptırılanlar suçsuz değildiler. (Suçluydular.)
• Yangından korkmayan yoktur.
• Beni sevindiren onun iyi haberlerini almaktan başka bir şey değildi.

Soru eki, olumsuz çekimlenmiş bir fiille birlikte anlamca olumlu cümle; olumlu çekimlenmiş bir fiille birlikte anlamca olumsuz cümle yapabilir:


• Senin ne kadar zorluğa katlandığını bilmez miyim? (Bilirim.)
• Anlattıklarına inanmaz olur muyum? (İnanırım.)
• Sen çağırırsın da o gelmez mi? (Gelir.)
• Mazisi yıkık milletin atisi olur mu? (Olmaz)
• İnsanları kendine inandırmak kolay mı? (Kolay değil)
• Bu kadar eşyayı almaya para mı yeter? (Yetmez.)
• O küçücük çocuğa bu ağır işler yaptırılır mı?(Yaptırılmaz.)
• Yeşilden daha güzel renk olur mu? (Olmaz.)

Soru Cümlesi Nedir? Özellikleri, Örnekleri​

İçinde soru anlamı bulunan; bir konuda bilgi edinmek, şüpheleri gidermek ve düşünceleri onaylatmak için kurulan cümlelere soru cümlesi denir.

Cümlenin öğelerini bulmaya yönelik tüm soru kelimeleriyle soru cümleleri yapılabilir.

• Elimdekinin ne olduğunu kim söyleyecek? (Özne)
• Babası çocuğa ne getirmiş? (nesne)
• Yarın kimi göreceksiniz? (nesne)
• Ankara’ya ne zaman yerleştiniz? (Zarf tümleci)
• Burayı nasıl buldunuz? (Zarf tümleci)
• Daha sonra nereye gidecekler? (Dolaylı tümleç)

Cümlelerde soru anlamı soru sıfatları, soru zarfları, soru zamirleri, soru edatları, soru eki ve tonlama yoluyla sağlanır.

Cümlelerde soru anlamı oluşturan bu konuları örnekleriyle tek tek inceleyelim.

“mİ” Soru Ekiyle:


Soru eki (mı, mi, mu, mü) sadece yüklemin değil, diğer öğelerin ve unsurların da sorusunu hazırlar.

• Son sözünüz bu mu anneciğim?
• Alt mı üst mü?
• Hiç mi anlatacak bir şeyin yok?
• Tarlamı bana zorla mı sattıracaksınız?
• Sular mı yandı, neden tunca benziyor mermer?
• Acaba yanlış mı aklımda kaldı?
• Akşam bize gelecek misiniz?

Soru eki değişik anlamlar katabilir:

• Beni biraz dinler misiniz? (istek, rica)
• Sessiz olabilir miyiz? (uyarı)
• Bu su da içilir mi? (beğenmeme)
• Bütün bunları ben mi söylemişim? (inkâr, kabullenmeme)

Soru eki her zaman cevap almaya yönelik değildir. Bazen cevap sorunun içinde de olabilir.

• Senin ne kadar zorluğa katlandığını bilmez miyim? (Bilirim)
• Anlattıklarına inanmaz olur muyum? (İnanırım)
• Sen çağırırsında o gelmez mi? (Gelir)
• Mazisi yıkık milletin atisi olur mu? (Olmaz)
• İnsanları kendine inandırmak kolay mı? (Kolay değil)
• Bu kadar eşyayı almaya para mı yeter? (Yetmez)
• O küçücük çocuğa bu ağır işler yaptırılır mı? (Yaptırılmaz)
• Yeşilden daha güzel renk olur mu? (Olmaz)

Soru Sıfatlarıyla:

• Nasıl kitaplardan hoşlanırsın?
• Kaç gün sonra geleceksin?
• Eve giderken hangi otobüse bineceğiz?
• Kaçıncı sınıfta okuyor?
• Ne gün geleceğini söyledi mi?
• Kaçar kişilik gruplar hâlinde gideceğiz?
• Kaçta kaç hisse istersin?
• Ne gün geleceksin?
• Ne iş yapıyordunuz?

Soru Zarflarıyla:

• Neden coşkun suların sesi gittikçe dindi?
• Bin bir başlı kartalı nasıl taşır kanarya?
• Bu sonbahar sabahının donuk ince rengini nasıl anlatabilirim?
• Daha ne kadar bekleyeceğiz?

Soru Zamirleriyle:

• Yanında ne getirdin?
• Bunları sana kim anlattı?
• Hangisi sizinle geldi?
• Soruların kaçı cevaplandı?
• Buraya nereden geldiniz?
• Nereden gelip nereye gidiyoruz?
• Burada kimi bekliyorsun?
• Bu masa neden yapılmış? (tahtadan)
• Kimin yanında bozuk para var?
• Bu da neyin nesi?
• Bizim neyimiz eksik?
• Nereden buldun bunu?
• Kim attı bu resimleri?
• Çocuklarını alıp buraya gelsen de neyle geçineceğiz biz ikimiz?

Tonlama Yoluyla:

• _ Bu mektup sana.
  _ Bana mı? Kimden?
  _ Evden olacak.
  _ Evden? Ne münasebet! Evden mi?

Emir Cümlesi​

Yüklemi emir kipiyle çekimlenmiş veya anlamca emir özelliği taşıyan cümlelerdir.
Fiilin yapılmasını emir biçiminde bildirir.

• Oraya otur ve yerinden kalkma.

• Bu raporu akşama kadar yetiştir.
• On dakika sonra hazır ol!
• Gürültü etme!
• Susun artık, beni dinleyin şimdi!
• Şimdi söyleyiniz bakalım, neredeydiniz?
• Çık dışarı, sakın gözüme görünme!
• İçeri girin, soğukta beklemeyin öyle.

* Emir kipiyle çekimlenmediği hâlde anlamca emir ifade eden cümleler de vardır:

• Bu yazıyı arşive götüreceksin!
• Yarın herkes burada olmalı.
• Burayı hemen boşaltalım!

* Bazen ‘dilek, istek’ anlamları ve başka anlamlar da taşır:

• Korkma, sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak (telkin, cesaretlendirme)

• Çatma, kurban olayım, çehreni ey nazlı hilal! (istek)
• Kahraman ırkıma bir gül… (istek)
• Her şey gönlünüzce olsun. (dilek, dua)
• Allah’ım bizi affet! (yakarma)
• Peki, öyle olsun. (razı olma)
• Zannetme ki bunları unuturum. (uyarma)
• Gayret edin; başaracaksınız. (teşvik etme)
• Hele bir kere sözümü dinlemesin… (korkutma)
• Bizi arayan Selim olmasın? (olabilirlik, ihtimal)
• Şu adamın yaptıklarına bak. (şikâyet)

• Ünlem Cümlesi Nedir? Özellikleri, Örnekleri​

  Ünlem Cümlesi: Sevgi, korku, şaşma, hayret, seslenme, coşkunluk, heyecan ve sitem ifade eden cümlelere ünlem cümlesi denir.
  
  Ünlem cümleleri, ünlemlerle, bazı sıfatlarla, emir kipiyle, “ki” bağlacıyla, haykırmalarla ve ses tonuyla kurulur.​
  • Yapma!
  • Öyle yorgunum ki!..
  • İşte şimdi yandık!..
  • Ne güzel tesadüf!
  • Hişt! Buraya gel!
  • 
    
  • Şşt! Sus bakayım!
  • Ee, yeter artık!
  • Ah, ne yaptım!
  • Hah, şimdi oldu!
  • Eyvah! Geç kaldım!
  • İmdat! Boğuluyorum!
  • Çok ilginç!
  • Ne kadar güzel!
  • Çabuk eve git!
  • Ne olur yardım et!
  • Çık dışarı!
• *Ünlem ifade eden sözler her zaman cümle hâlinde değildir:
  
  • Ey Türk Gençliği!
  • Hemşehrilerim!
  • Tanrım!
  • Mehmet!
  • Ay, elim!
  • Hay Allah!
  • Vah zavallı!
  • Vay sersem!
  • Aman dikkat!
  • Komşular!
  • Babacığım!
  • Simitçi!
  • Şart (Koşul) Cümlesi Nedir? Özellikleri, Örnekleri
  • İçinde şart ve koşul anlamı bulunan cümlelere şart cümlesi denir. Şart cümlelerinin yüklemleri şart kipine göre çekimlenmiştir ve yardımcı cümle oluşturmuştur. Yani bir cümleyi şart çekimiyle bir yardımcı cümle yapabiliriz.
    
    • Eve geldiyse bizi beklesin.
    • Ankara’ya gidersen Anıtkabir’i mutlaka ziyaret et.
    • Beni arayan Dursun ise gelmediğimi söyleyin.
  • * “ise”, bazen istek anlamı katar; bu durumda yardımcı cümle ve şart cümlesi olmaz:​
    • Kar yağsa da kartopu oynasak.
    • Önümüzdeki iki ayı bir geçirebilsek.
    • Onu bir bulsam..
  • * Cümlelerde şart anlamı bazı kelime ve eklerle de yapılabilir:​
    • Kursa devam etti mi kazanır.
    • Büyüklerin yanında oturacaksın, ama konuşmadan.
    • Seni gördükçe onu hatırlıyorum.
    • Yarın geri vermek üzere alabilirsin.

İstek Cümlesi (İstek Kipi)​

Gerçekleşmesi mümkün olan veya olmayan bir dileği, isteği bildiren cümlelere istek cümlesi denir.

İstek cümlesi istek ve dilek-şart kipleriyle yapılır; bu kiplerle birlikte “bari, tek, n’olaydı, keşke” kelimeleri de kullanılabilir.

İstek kipi, fiile “-a /-e” eki getirilerek yapılır. Fiilin (eylemin) yapılmasının istendiğini bildirir.

İstek Kipinin Çekimleri

İstek Kipinin Olumlu Çekimi:

• (Ben-1.Tekil) ⇒ bil-e-y-im
• (Sen-2.Tekil) ⇒ bil-e-sin
• (O-3.Tekil) ⇒ bil-e
• (Biz-1.Çoğul) ⇒ bil-e-lim
• (Siz-2.Çoğul) ⇒ bil-e-siniz
• (Onlar-3.Çoğul) ⇒ bil-e-ler

Örnek fiil çekimi: yazayım, yazasın, yaza; yazalım, yazasınız, yazalar

İstek Kipinin Olumsuz Çekimi: (-ma/-me)

• gel-me-y-e-y-im
• gel-me-y-e-sin
• gel-me-y-e
• gel-me-y-e-lim
• gel-me-y-e-siniz
• gel-me-y-e-ler

İstek Kipinin Olumlu Soru Çekimi:

• gel-e-y-im mi?
• (2.tekil çekimi yok)
• (3.tekil çekimi yok)
• gel-e-lim mi?
• (2.çoğul çekimi yok)
• (3.çoğul çekimi yok)

İstek Kipinin Olumsuz Soru Çekimi:

gel-me-e-y-e-yim mi?
(2.tekil çekimi yok)
(3.tekil çekimi yok)

gel-me-ye-lim mi?
(2.çoğul çekimi yok)
(3.çoğul çekimi yok)

Örnek Cümleler:

• Çıkıp biraz dolaşalım.
• Dirilip kalksa da yapılanları bir görse.
• Bari doğru cevap verseydi.
• Her yere gitmeye razıyım, tek onu bulayım.
• N’olaydı bugünleri görmeyeydim.
• Keşke deprem olmasaydı.
• Bari insanlarımız dürüst olsaydı.