1. Atmosfer Nedir?
Atmosfer, Dünya’yı çevreleyen gaz tabakasıdır.
- Dünya’yı uzaydan gelen zararlı ışınlardan ve meteor çarpmalarından korur.
- Canlıların yaşamı için gerekli olan oksijen ve karbondioksit gibi gazları içerir.
- Hava olaylarını (rüzgâr, yağmur, fırtına vb.) meydana getirir.
- Dünya’nın sıcaklığını dengeler (sera etkisi sayesinde).
Atmosferin kalınlığı yaklaşık olarak 480 km civarındadır, ancak kütlesinin %75’i ilk 11 km’de bulunur.
2. Atmosferin Katmanları
Atmosfer, sıcaklık değişimine ve gaz yoğunluğuna göre farklı katmanlara ayrılır. Bu katmanlar aşağıdan yukarıya doğru şunlardır:
2.1. Troposfer
- Yükseklik: 0–10 km (ekvator üzerinde biraz daha kalın, kutuplarda daha ince)
- Özellikleri:
- Atmosferin en alt katmanıdır.
- Tüm hava olayları burada meydana gelir (yağmur, kar, rüzgâr vb.).
- Sıcaklık yükseklikle birlikte azalır.
- İçerdiği gazlar: Neredeyse tüm su buharı ve toz parçacıkları burada bulunur.
2.2. Stratosfer
- Yükseklik: 10–50 km
- Özellikleri:
- Sıcaklık yükseklikle birlikte artar.
- Ozon tabakası bu katmanda bulunur; zararlı UV ışınlarını engeller.
- İçerdiği gazlar: Ozon (O₃) en yoğun gazdır.
2.3. Mezosfer
- Yükseklik: 50–85 km
- Özellikleri:
- Sıcaklık yükseklikle birlikte tekrar düşer.
- Meteorlar bu katmanda yanar (göktaşı parçaları oluşur).
2.4. Termosfer
- Yükseklik: 85–600 km
- Özellikleri:
- Sıcaklık yükseklikle birlikte artar (çok yüksek sıcaklık olabilir ama yoğunluğu çok düşük olduğu için hissedilmez).
- Ultraviyole ışınları emer.
- Kuzey ışıkları (Aurora Borealis) bu katmanda görülür.
- Gaz yoğunluğu: Çok düşük, hava neredeyse yok denecek kadar seyrektir.
2.5. Ekzosfer
- Yükseklik: 600 km’den itibaren uzaya geçiş
- Özellikleri:
- Hava molekülleri çok seyrektir, uzay ile karışmaya başlar.
- Uydular bu katmanda yörüngeye yerleştirilir.
3. Katmanların Sıcaklık Özeti
- Troposfer: Sıcaklık azalır
- Stratosfer: Sıcaklık artar (ozon tabakası nedeniyle)
- Mezosfer: Sıcaklık tekrar azalır
- Termosfer: Sıcaklık artar
- Ekzosfer: Sıcaklık çok değişkendir, moleküller arası mesafe çok fazladır
4. Atmosferin Önemi
- Canlıların yaşamını sürdürmesini sağlar.
- Hava olaylarını meydana getirir.
- Dünya’yı zararlı ışınlardan korur.
- İklim ve hava koşullarını düzenler.
1. İklim Nedir?
İklim, belirli bir bölgedeki uzun süreli hava olaylarının ortalama durumudur.
- Hava, kısa süreli değişiklikleri ifade ederken; iklim yıllar boyunca tekrarlayan hava koşullarını anlatır.
- İklim, bir bölgenin bitki örtüsünü, tarımını, hayvan yaşamını ve insan faaliyetlerini etkiler.
2. İklim Elemanları
İklim elemanları, iklimi oluşturan ölçülebilir özelliklerdir. Başlıcaları şunlardır:
2.1. Sıcaklık (Hava Sıcaklığı)
- Tanım: Havanın ısısını ifade eder, termometre ile ölçülür.
- Önemi:
- Bitki ve hayvan yaşamını etkiler.
- Tarım ürünlerinin yetişip yetişmeyeceğini belirler.
- İnsanların giyim ve barınma ihtiyacını belirler.
- Özellikleri:
- Yükseklik arttıkça sıcaklık genellikle düşer.
- Deniz ve kara arasındaki farklar sıcaklığı etkiler (karasallık ve denizellik).
2.2. Basınç (Atmosfer Basıncı)
- Tanım: Havanın yeryüzüne yaptığı ağırlıktır, barometre ile ölçülür.
- Önemi:
- Rüzgârların yönünü ve hızını belirler.
- Hava olaylarını (yağmur, kar, fırtına) etkiler.
- Özellikleri:
- Sıcaklıkla ters orantılıdır; sıcak hava yükselir, basınç düşer.
2.3. Rüzgâr
- Tanım: Havanın yüksek basınçtan alçak basınca doğru hareketidir.
- Önemi:
- Sıcaklığı ve nemi taşır, iklimi etkiler.
- Tarım ve enerji üretiminde önemlidir (rüzgâr türbinleri).
- Türleri:
- Sürekli rüzgârlar (alize, batı rüzgârları)
- Yerel rüzgârlar (meltemler, fön rüzgârı)
2.4. Nem (Hava Rutubeti)
- Tanım: Havadaki su buharı miktarıdır, higrometre ile ölçülür.
- Önemi:
- Bitki örtüsünü ve tarımı etkiler.
- İnsan sağlığı ve konforunu etkiler.
- Özellikleri:
- Nem oranı yüksekse hava daha bunaltıcı hissedilir.
- Yükseklik arttıkça nem genellikle azalır.
2.5. Yağış
- Tanım: Atmosferdeki su buharının yoğunlaşarak yeryüzüne düşmesidir (yağmur, kar, dolu, çiğ).
- Önemi:
- Su kaynaklarını ve tarımı belirler.
- Bitki ve hayvan yaşamını etkiler.
- Özellikleri:
- Ekvatoral bölgelerde yıl boyunca düzenli yağış görülür.
- Çöllerde yağış miktarı çok azdır.
2.6. Bulutluluk
- Tanım: Gökyüzünü kaplayan bulut miktarıdır.
- Önemi:
- Güneş ışığını engelleyerek sıcaklığı etkiler.
- Yağış oluşumunda rol oynar.
2.7. Güneşlenme Süresi
- Tanım: Bir bölgede güneş ışığının doğrudan görüldüğü süredir.
- Önemi:
- Bitkilerin fotosentezi için gereklidir.
- Sıcaklığı ve enerji potansiyelini etkiler.
3. Özet
İklim elemanları birbiriyle bağlantılıdır ve bir bölgede iklimi şekillendirir. Örneğin:
- Yüksek sıcaklık + düşük nem → çöl iklimi
- Düşük sıcaklık + yüksek yağış → tundra iklimi