Bağlaçlar Türleri ve Özellikleri

[mervetufan]

Tek başına anlamı olmayan, anlamca birbiriyle ilgili cümleleri veya cümlede görevdeş sözcük ve söz öbeklerini bağlamaya yarayan kelimelere bağlaç denir.

• açıkçası
• ama
• ancak
• bile
• çünkü
• dahi
• dE
• dE…..dE
• demek ki
• fakat
• gene
• gerek…gerek(se)
• ha……..ha
• hâlbuki
• hatta
• hele
• hem
• hem de
• hem…..hem (de)
• ile
• ise
• ister…..ister(se)
• kâh……….kâh
• kısacası
• ki
• lâkin
• madem(ki)
• nasıl ki
• ne var ki
• ne yazık ki
• ne……ne (de)
• nitekim
• oysa
• oysaki
• öyle ki
• öyleyse
• üstelik
• ve
• veya
• veyahut
• ya da
• ya….ya (da)
• yahut
• yalnız
• yani
• yeter ki
• yine
• yoksa
• zira

Bağlaçların Özellikleri​

* Edatlardan farkı, zaten var olan anlam ilgilerine dayanarak bağ kurmasıdır. Edatlar ise yeni anlam ilgileri kurarlar.

* Bağlaçların yerine noktalama işaretleri kullanılabilir.

* Bağlaçlar cümleden çıkarılınca anlam bozulmaz, ama daralabilir. Bağlaçlar (ile hariç) önceki ve sonraki kelimeden ayrı yazılır. Bitişik yazılanlar bağlaç değil, ektir.

• Eve gittim, fakat onu bulamadım. (bağlaç)
• Konuşmak üzere ayağa kalktı. (edat)
• Sözlüden yine zayıf almış. (zarf)
• Ben de seninle geleceğim. (bağlaç)
• Evde rahat çalışamadı. (çekim eki)
• Sözde Ermeni soy kırımı (yapım eki)
• Sen ki hep çalışmamı isterdin… (bağlaç)
• Seninki de lâf işte… (çekim eki)
• Evdeki hesap (yapım eki)

BAĞLAÇ ÇEŞİTLERİ​

a. Sıralama Bağlaçları

♦ “ve” bağlacı:

Cümleleri, anlam ve görev bakımından benzer veya aynı olan kelimeleri, sözleri ve öğeleri birbirine bağlar.

• Duygu ve düşünce bir olmalıdır. özneleri
• Köyünü, yaşlı dedesini ve ninesini özlemişti. nesneleri
• Şiir ve roman okuma alışkanlığı edinin. nesneleri
• Bana baktı ve güldü. cümleleri
• Anlatılanları dinliyor ve çocuğa hak veriyordu. cümleleri
• Aylarca ve yıllarca sustu. benzer kelimeleri
• Binlerce yerli ve yabancı turist geldi. sıfatları

“ve” bağlacı yerine virgül veya “-İp”, “-ErEk” zarf-fiil ekleri de kullanılabilir:

• Masaya yaklaştı ve kitabı aldı.
• Masaya yaklaştı, kitabı aldı.
• Masaya yaklaşıp kitabı aldı.
• Masaya yaklaşarak kitabı aldı.

Not:

• “ve” bağlacından önce noktalama işareti kullanılmaz, bu bağlaçla cümle başlamaz. Çağdaş şiirde söze etki ve çekicilik katmak için kullanılmaktadır, ama doğru değildir.
• “ve” bağlacı yerine & işaretini kullanmak son derece yozlaştırıcıdır.

♦ “ile, -lE” bağlacı:


“ve” ile görevleri aynı olmasına rağmen her zaman birbirinin yerine kullanılamazlar. “ile”nin kullanım alanı daha dardır.
“ile” cümleleri birbirine bağlamaz; sadece aynı görevdeki kelimeleri bağlar.

• Duygu ile düşünce bir olmalıdır.
• Yaşlı dedesi ile ninesini özlemişti.
• Edebiyatımızda en çok eser verilen türler şiir ile romandır

Not: Edat olarak kullanılan ve zarf yapan “ile”den farklıdır.

• Mehmet ile Ali sinemaya gittiler. (bağlaç)
• Mehmet, Ali’yle sinemaya gitti. (edat)
• Mehmet heyecanla yerinden kalktı. (edat)

b. Eşdeğerlik Bağlaçları

“ya da, veya, yahut, veyahut” bağlacı:

Aynı değerde olup da birinin tercih edilmesi gereken iki seçenek arasında kullanılırlar.

• Biriniz gideceksiniz: Sen ya da kardeşin.
• Bisiklet veya motosiklet alacağım.
• Sen, ben veya başkası…
• Sen olmasan yahut (veyahut) seni görmesem dayanamam.

c. Karşılaştırma Bağlaçları
♦ “ya….ya” bağlacı:
İki seçenek sunulduğunda kullanılır.
Bunlar birbirinin zıttı olabilir
Biri yapılmadığında diğerinin yapılması gerekebilir.

• Ya beni de götür ya sen de gitme.
• Ya gel ya gelme.
• Ya bu deveyi güdeceksin, ya bu diyardan gideceksin

♦ “hem…..hem (de)” bağlacı:

Her ikisi de geçerli olan iki durumu anlatır. Bunlar zıt da olabilir, eşdeğer da.

• Hem çalışmıyor hem (de) yakınıyorsun.
• Hem kitap okuyor hem de müzik dinliyor. Aynı anda

♦ “ne……ne (de)” bağlacı:

* Aynı görevdeki kelimeleri, kelime gruplarını ve öğeleri birbirine bağlar.

• Ne şiş yansın ne kebap. özneleri
• Gönül ne kahve ister ne kahvehane. nesneleri
• Ne İzmir’e gitmiş ve Bursa’ya. dolaylı tümleçleri

* Cümleleri de birbirine bağlar:

• Üç yıldır ne bir telefon açtı, ne de bir mektup yazdı.
• Onu ne gördüm ne de tanıdım.
• Ne aradı ne (de) sordu.
• Ne kızı verir, ne de dünürü küstürür.
• Ne doğan güne hükmüm geçer,
  Ne halden anlayan bulunur.

* Cümleleri -yapı bakımından olumlu oldukları hâlde- olumsuz yapar. Yüklem olumlu durumdadır.

• Ne kendi rahatsız oldu ne de halkı huzursuz etti. (kendisi rahatsız olmadı, halkı da huzursuz etmedi)

Yüklem olumsuz çekimlenirse anlatım bozukluğu meydana gelir.

• Ne çay ne kahve içmedi. ⇒ “Ne çay içti ne kahve.” olmalıydı.

* Zıt anlamlı iki sıfatla birlikte kullanılarak onların arasında bir durum ifade eder.

• Dışarıdaki hava ne soğuk ne sıcak.
• Yaptığı işe ne kolay ne de zor denebilir.

Not: “Ne zor, ne acı günler yaşadık” örneğinde “ne zor” ve “ne acı” sözleri ayrı ayrı da (biri olmadan) kullanılabileceği için buradaki “ne”ler bağlaç oluşturmaz.

♦ “dE….dE, gerek……gerek, olsun…..olsun, kâh……kâh, ha……ha” bağlaçları:

Öğeleri ya da cümleleri birbirine bağlarlar.

• Öğretmeni de arkadaşları da onu çok merak ettiler. özneleri bağlamış.
• Annesini de babasına da özlemişti. nesneleri bağlamış.
• Tatil boyunca dinlenmiş de gezmiş de. yüklemleri bağlamış.
• İzmir’e de Aydın’a da uğrayacağız. dolaylı tümleçleri
• Fizikten de anlamam kimyadan da.
• Gerek sen gerek(se) o, güzel çalıştınız.
• Gerek baba gerek anne tarafından bir akrabalıkları yok.
• Ali olsun, Ahmet olsun, ikisi de çalışkan ve zekîdirler.
• Kâh yıkılıyor, kâh kalkıyor, ama yılmıyor.
• Ha Ali ha Veli, ne fark eder?

d. Karşıtlık Bağlaçları

♦ “ama, fakat, lâkin, yalnız, ancak, ne var ki, ne yazık ki” bağlaçları:

“ama, fakat, lâkin” aynı anlamlı bağlaçlardır. “yalnız, ancak, ne var ki, ne yazık ki” de bunlara yakın bağlaçlardır.

* “ama, fakat, lâkin, yalnız, ancak, ne var ki, ne yazık ki” bağlaçları, aralarında zıtlık bulunan iki ayrı ifadeyi, cümleyi birbirine bağlar.

• Çok tembeldi, ama başarılı oldu.
• Yemek az, ama doyurucu.
• Yerinde ve zamanında konuşmaya dikkat ediyorum, ama bazen yanlış anlaşılıyorum.
• Hızlı yürüdü, ancak yetişemedi.
• Bu işe başlıyorum, ancak bugün bitiremem.
• Hava nemliydi, fakat yağmur yağmıyordu.
• Altmış yaşında, kır saçlı; fakat dinç bir adam bağırdı.
• Bunları götür, yalnız diğerlerini getirmeyi unutma.

Not: Bir cümle bu bağlaçlardan biriyle başlayabilir. Bu durumda bu bağlaçlar iki bağımsız cümleyi birbirine bağlamış olur..

• … Ne var ki sanatçıyı bu yüzden eleştirmek doğru olmaz.

* “ne yazık ki” bağlacı çok kötü ve acı sonları bildirir.

• İnsanlara hep vefa gösterdi; ne yazık ki kendisi onlardan vefa görmedi.

* “ne var ki” bağlacı çaresizlik ifade eder.

• En yüce duyguların tohumları ekildi; ne var ki dünya, insanları kendisine benzetmişti.

* “ama, fakat, lâkin, yalnız, ancak”, neden, şart, uyarma bildirir

• Arkadaşının kalbini kırdı, ama çok pişman oldu.
• Bizimle gelmene izin veririz, ama yolda fazla soru sormayacaksın.

* Sadece “ama” bağlacı pekiştirme anlamı katar.

• Güzel, ama çok güzel eserler bırakmış atalarımız.

* Yine sadece “ama”, cümle sonunda, dikkat çekmek için kullanılır.

• Bak kızarım ama!
• Böyle söylersen darılırım ama!

♦ “hiç olmazsa” ve “hiç değilse” bağlaçları:

• Çarşıdan elimiz boş döndük. Hiç olmazsa iki kaset alsaydık.

♦ “oysa, oysaki, hâlbuki” bağlaçları:

Aralarında zıtlık, aykırılık bulunan iki cümleyi “tersine olarak, -dİğİ hâlde” anlamlarıyla birbirine bağlar.

• Onu özledim, oysa gideli çok olmadı.
• Gelemeyeceğini söyledi, hâlbuki vakti vardı.

Not: Bu bağlaçlar anlam bakımından zıt olmayan cümleler arasında kullanılırsa anlatım bozukluğuna yol açar.

• Her zaman birinciydi, oysa çok çalışırdı. (anlatım bozuk)

e. Gerekçe Bağlaçları

♦ “çünkü” bağlacı:

“Şundan dolayı, şu sebeple” anlamlarına gelir. Neden bildirir.

Eve gittim, çünkü babam çağırmıştı.

• Otobüse yetişemedik; çünkü evden geç çıkmıştık.

♦ “madem(ki)” bağlacı:

Madem gelecektin, haber verseydin.
♦ “zira” bağlacı:

“çünkü” anlamında kullanılır.

• Allah’a sığın şahs-ı halîmin gazabından
  Zira yumuşak huylu atın çiftesi pektir

♦ “yoksa” bağlacı:

• Ver diyorum, yoksa yersin dayağı.

♦ “nasıl ki” bağlacı:

• Acele etmez, ağırdan alır; nasıl ki bu akşam ağırdan alıyor.

♦ “değil mi ki” bağlacı:

f. Özetleme Bağlaçları

“kısacası, demek ki, açıkçası, öyleyse, yani, özetle, o hâlde, anlaşılıyor ki” bağlaçları:

• … Kısacası kendimizi toparlamalıyız.
• … Demek ki ülkemiz bunlardan dolayı gelişmiyor.
• … Açıkçası bu işi istemiyorum.
• … Öyleyse gidelim arkadaşlar.