İÇ KUVVETLER (Endojen Kuvvetler)
Tanım:
İç kuvvetler, yer kabuğunun iç kısmındaki enerji birikimi sonucu ortaya çıkan ve yeryüzünün şeklini oluşturan, değiştiren kuvvetlerdir.Bu kuvvetlerin temel enerji kaynağı, Dünya’nın iç ısısıdır (magma hareketleri, radyoaktif elementlerin parçalanması vb.).
İç Kuvvetlerin Özellikleri
- Kaynağı: Dünya’nın iç kısmındaki ısı enerjisi
- Etkisi: Yükseltici, kırıcı ve kıvrımlı yapılar oluşturur.
- Yönü: Yeryüzünü yükseltici (yapıcı) etkiye sahiptir.
- Sonuçları: Dağlar, platolar, volkanlar, depremler, yeni kara parçaları oluşur.
İç Kuvvetlerin Türleri
İç kuvvetler dört ana başlıkta incelenir:1. Orojenez (Dağ Oluşumu)
- Levhaların sıkışması sonucu kıvrım veya kırık dağlar oluşur.
a) Kıvrım Dağlar:
- Esnek tabakalar yanlardan sıkıştığında bükülür.
- Yükselen kısımlara antiklinal,
çöken kısımlara senklinal denir. - Örnek: Alpler, Himalayalar, Toroslar, Karadeniz Dağları
b) Kırık Dağlar:
- Sert tabakalar sıkışma veya gerilme sonucu kırılır.
- Yükselen kısımlara horst, çöken kısımlara graben denir.
- Örnek: Kaz Dağları (horst), Gediz Ovası (graben)
2. Epirojenez (Kıta Oluşumu ve Yükselme-Alçalma)
- Geniş kara ve deniz tabakalarının yavaş şekilde dikey hareket etmesidir.
- Yer kabuğunun izostatik dengesi bozulduğunda gerçekleşir.
Örnekler:
- İskandinav Yarımadası buzulların erimesiyle yükseliyor.
- Toroslar ve Anadolu’nun yükselmesi,
- Ege Denizi’nin çökmesi epirojenez örnekleridir.
3. Volkanizma
- Yer kabuğundaki çatlaklardan magmanın yeryüzüne çıkması olayıdır.
- Volkan konileri, lavlar, kraterler oluşur.
Volkan Türleri:
- Kalkan volkanlar: Geniş tabanlı, basık – (Hawaii)
- Tabakalı volkanlar: Katmanlı, koni şeklinde – (Erciyes, Ağrı)
- Kül konileri: Küçük, dik yamaçlı – (Hasan Dağı çevresi)
Türkiye’de Volkanik Dağlar:
- İç Anadolu: Erciyes, Hasan, Melendiz
- Doğu Anadolu: Ağrı, Tendürek, Süphan, Nemrut
- Güneydoğu Anadolu: Karacadağ
4. Depremler (Seizma / Sismik Olaylar)
- Yer kabuğundaki kırılma ve yer değiştirme sonucu ani enerji boşalmasıdır.
- Sarsıntı dalgaları odak (hiposantr) noktasından yayılır.
- Yeryüzündeki karşılığı merkez üssü (episantr) olarak adlandırılır.
Depremlerin Türleri:
- Tektonik Depremler: En yaygın, levha hareketleriyle oluşur.
- Volkanik Depremler: Volkan patlamalarıyla oluşur.
- Çöküntü Depremleri: Mağara veya maden boşluklarının çökmesiyle olur.
Türkiye’nin Deprem Bölgeleri:
- 1. Derece: Kuzey Anadolu Fay Hattı, Doğu Anadolu Fay Hattı, Batı Anadolu grabenleri
- 2. Derece: Orta Anadolu, Akdeniz çevresi
- 3. Derece: Güneydoğu Anadolu
İç Kuvvetlerin Genel Sonuçları
- Dağlar, ovalar, platolar, volkanlar oluşur.
- Kara ve denizlerin şekli değişir.
- Yeni yeryüzü şekilleri meydana gelir.
- Yeryüzü yükseltici (yapıcı) etkiler gösterir.