YERLEŞME TÜRLERİ VE ÖZELLİKLERİ
1. Yerleşme Nedir?
Yerleşme, insanların
doğal çevreyle etkileşime geçerek yaşamlarını sürdürdükleri alanlara denir.
Kısaca: İnsanların
konut yapıp sürekli veya geçici olarak yaşadığı yerlerdir.
Yerleşmeler; iklim, su kaynakları, toprak verimliliği, ulaşım gibi faktörlerden etkilenir.
2. YERLEŞMENİN OLUŞUMUNU ETKİLEYEN FAKTÖRLER
| Doğal Faktörler | Beşerî Faktörler |
|---|
| İklim koşulları | Ekonomik faaliyetler (tarım, sanayi, turizm) |
| Yeryüzü şekilleri (dağ, ova) | Ulaşım imkânları |
| Su kaynakları | Güvenlik, tarihî önem |
| Toprak verimliliği | Teknolojik gelişme |
| Bitki örtüsü | Devlet politikaları, göçler |
3. YERLEŞME TÜRLERİ
Yerleşmeler
sürekliliğine,
şekline ve
ekonomik yapısına göre sınıflandırılır
A. Sürekliliğine Göre Yerleşme Türleri
1. Sürekli Yerleşmeler
- Yıl boyunca insanların yaşadığı yerlerdir.
- Ev, okul, iş yeri, altyapı vardır.
- Tarım, sanayi, hizmet gibi faaliyetlerle geçim sağlanır.
- Örnek: Köyler, kasabalar, şehirler
2. Geçici Yerleşmeler
- Mevsimlik olarak kullanılır.
- Kalıcı yapılar azdır, insanlar yılın belli dönemlerinde gelir.
Örnekler:
- Yayla: Yazın serin yüksek yerlerde hayvancılık için kullanılır.
- Oba: Göçebe çadır yerleşmeleri.
- Ağıl: Küçükbaş hayvancılık yapılan alanlar.
- Kom / Dam: Mevsimlik tarım veya hayvancılık yapılan basit barınaklar.
B. Yerleşmenin Şekline (Planına) Göre Türler
Yerleşmelerin
evlerin diziliş düzenine göre sınıflandırılmasıdır
1. Toplu Yerleşme
- Evler birbirine yakın inşa edilmiştir.
- Genellikle su kaynakları az, tarım alanları sınırlı yerlerde görülür.
- Avantaj: Güvenlik, dayanışma kolaylığı
- Dezavantaj: Tarım alanına uzak kalabilir
Örnek: İç Anadolu, Doğu Anadolu köyleri
2. Dağınık Yerleşme
- Evler birbirinden uzak ve dağınık şekilde kurulmuştur.
- Genellikle yağışlı, engebeli ve ormanlık alanlarda görülür.
- Avantaj: Her aile kendi tarlasına yakın yaşar
- Dezavantaj: Ulaşım ve hizmet zorlukları
Örnek: Karadeniz Bölgesi köyleri
3. Çizgisel Yerleşme
- Evler yol, nehir veya vadi boyunca sıralanmıştır.
- Örnek: Akarsu vadilerinde, karayolu kenarında kurulan köyler
4. Halka veya Küme Yerleşme
- Evler bir merkez (su kaynağı, meydan, cami, pazar) etrafında toplanmıştır.
- Özellikle tarımsal köylerde görülür.
C. Ekonomik Faaliyetlere Göre Yerleşmeler
| Yerleşme Türü | Temel Ekonomik Faaliyet | Örnek Bölgeler |
|---|
| Tarımsal yerleşmeler | Tarım ve hayvancılık | Konya Ovası, Doğu Anadolu yaylaları |
| Sanayi yerleşmeleri | Sanayi ve üretim | İstanbul, Bursa, Kocaeli |
| Ticaret yerleşmeleri | Ticaret, hizmet | İzmir, Mersin |
| Turizm yerleşmeleri | Turizm ve hizmet sektörü | Antalya, Bodrum, Kapadokya |
| Madencilik yerleşmeleri | Maden çıkarımı | Zonguldak (kömür), Batman (petrol) |
4. TÜRKİYE’DE YERLEŞME ŞEKİLLERİ
Türkiye’nin
yer şekilleri ve iklim çeşitliliği çok fazla olduğu için yerleşme tipleri de çeşitlidir
| Bölge | Baskın Yerleşme Şekli | Neden |
|---|
| Karadeniz | Dağınık | Engebeli arazi, bol yağış |
| İç Anadolu | Toplu | Düz arazi, su azlığı |
| Ege ve Akdeniz | Toplu ve çizgisel | Tarım, ulaşım yolları |
| Doğu Anadolu | Toplu | Soğuk iklim, güvenlik |
| Marmara | Şehirsel | Sanayi ve ulaşım gelişmişliği |
5. KIRSAL VE KENTSEL YERLEŞMELER
A. Kırsal Yerleşmeler
- Tarım ve hayvancılıkla geçinen, küçük yerleşmelerdir.
- Nüfus az, yapılaşma seyrektir.
- Köy, mezra, kom, oba, yayla bu gruba girer.
B. Kentsel Yerleşmeler
- Nüfusu fazla, hizmet ve sanayi gelişmiştir.
- Eğitim, sağlık, ulaşım, kültür merkezidir.
- Kasaba, şehir, metropol bu gruba girer.
Türkiye’de şehir nüfusu 1950’lerden bu yana hızla artmıştır (sanayileşme ve göç etkisiyle).
6. YERLEŞMEYİ SINIRLAYAN FAKTÖRLER
Bazı doğal koşullar yerleşmeyi zorlaştırır
| Faktör | Etkisi | Örnek |
|---|
| İklim | Aşırı soğuk, sıcak veya kurak bölgelerde yerleşme azdır | Doğu Anadolu, Tuz Gölü çevresi |
| Yükselti | Yüksek dağlık alanlarda yerleşme az | Ağrı Dağı, Kaçkarlar |
| Eğim | Dağlık yerlerde ulaşım ve tarım zor | Doğu Karadeniz |
| Su Azlığı | Kurak alanlarda nüfus seyrek | Konya Ovası’nın güneyi |
| Doğal afetler | Deprem, sel, heyelan riski yerleşmeyi sınırlar | Kuzey Anadolu Fay Hattı çevresi |
7. SONUÇ
- Yerleşmeler, insanların doğal çevreye uyum biçimini gösterir.
- Türkiye’de yerleşme yapısı iklim, topoğrafya ve ekonomik faaliyetlere göre değişir.
- Günümüzde şehirleşme hızla artmakta, kırsal alanlar ise azalmaktadır
