Ses: Akciğerlerden gelen havanın ses yolunda oluşturduğu titreşimdir.
Harf: Seslerin yazıdaki simgeleridir.
Alfabe: Bir dildeki harflerin belirli bir sıraya dizilmiş hâlidir.
Türkçede 8 ünlü (sesli), 21 ünsüz (sessiz) olmak üzere toplam 29 harf vardır.
Örnekler
beyin + i → beyni
akıl + ımı → aklımı
karın + ı → karnı
omuz + u → omzu
Uyarı
Ünlü düşmesi ikilemelerde gösterilmez, gösterilirse yazım yanlışı olur.
Askerlerimiz cephede göğüs göğüse savaşmış.
Polisler köşeyi dönünce hırsızlarla burun buruna geldiler.
İçeri, dışarı, ileri, şura, bura, ora, yukarı, aşağı gibi sözler ek aldıklarında sonlarında bulunan ünlüler düşmez.
yukarda değil yukarıda
ilerde değil ileride
aşağda değil aşağıda
Bir sözcükten yeni bir sözcük türetilirken ya da iki sözcük birleştirilirken de ünlü düşmesi olabilir.
yoğur + ul → yoğrul(mak)
cuma + ertesi → cumartesi
sıyır + ıl → sıyrıl(mak)
kayın + ana → kaynana
Örnekler
tara + yor → tarıyor
atla + yor → atlıyor
karala + yor → karalıyor
söyle + yor → söylüyor
yapma + yor → yapmıyor
gitme + yor → gitmiyor
Uyarı
Kaynaştırma harfi olan “y” sesi, “de-” ve “ye-” fiillerinde daralma yapar.
de + y + ecek → diyecek
ye + y + ecek →yiyecek
de + y + elim → diyelim
ye + y + elim → yiyelim
Kaynaştırma harfi olan “y” sesi yukarıdaki örnekler dışında daraltma yapmaz.
anlıyamadım değil anlayamadım
bilmiyecek değil bilmeyecek
düzenliyecek değil düzenleyecek
sevmiyeceğim değil sevmeyeceğim
Örnekler
kitap + ı → kitabı
topaç + ı → topacı
kağıt + ı → kağıdı
beşik + i → beşiği
Uyarı
Türkçe olduğu hâlde sonlarındaki ünsüzleri yumuşamayan sözcükler de vardır.
sepet + i → sepeti
bilet+ i → bileti
yapıt + ı → yapıtı
yanıt + ı → yanıtı
Bazı alıntı kelimelerde yumuşama olmaz.
pilot + un → pilotun
piramit + i → piramiti
kaset + i → kaseti
millet + i → milleti
Özel isimlerde yumuşama yazıya aktarılmaz.
Okunuşu – Yazılışı
Bileciğe – Bilecik’e
Burağa – Burak’a
Bazı tek heceli sözcüklerde yumuşama olmazken bazı tek heceli sözcüklerde yumuşama olabilir.
Tek heceli ama yumuşama olmuyor.
tek + i →teki
set + i → seti
kek + i → keki
at + ı → atı
Tek heceli ve yumuşama oluyor.
kurt + u → kurdu
renk + i → rengi
çok + u → çoğu
gök + ü → göğü
Örnekler
hedef + de → hedefte
ilaç + da → ilaçta
bas + gın → baskın
savaş + cı → savaşçı
bit + gin → bitkin
silah + da → silahta
yastık + da → yastıkta
çorap + dan → çoraptan
Uyarı
Özel isimlerde, kısaltmalarda ve rakamla yazılan sayılarda da ünsüz benzeşmesi kuralı geçerlidir.
1453 + de → 1453’te
Murat + da → Murat’ta
TÜBİTAK + da → TÜBİTAK’ta
Örnekler
Ünlü ile Başlayan Ek Aldıklarında:
hak + ınızı → hakkınızı
had + ini → haddini
his + ini → hissini
af + ınıza → affınıza
Yardımcı Fiil ile Kullanıldıklarında:
hal + etmek → halletmek
his + etmek → hissetmek
ret + etmek → reddetmek
af + etmek → affetmek
Harf: Seslerin yazıdaki simgeleridir.
Alfabe: Bir dildeki harflerin belirli bir sıraya dizilmiş hâlidir.
Türkçede 8 ünlü (sesli), 21 ünsüz (sessiz) olmak üzere toplam 29 harf vardır.
Ünlü (Sesli) Harfler ve Özellikler
Düz | Yuvarlak | |||
Geniş | Dar | Geniş | Dar | |
| Kalın | a | ı | o | u |
| İnce | e | i | ö | ü |
Ünsüz (Sessiz) Harfler ve Özellikleri
Süreksiz | Sürekli | |
| Sert Ünsüzler | p, ç, t, k | f, h, s, ş |
| Yumuşak Ünsüzler | b, c, d, g | ğ, j, l, m, n, r, v, y, z |
SES OLAYLARI
1. Ünlü Düşmesi (Hece Düşmesi)
İki heceli bazı sözcükler, ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında ikinci hecelerindeki dar ünlüler düşer. Bu olaya ünlü düşmesi denir.Örnekler
beyin + i → beyni
akıl + ımı → aklımı
karın + ı → karnı
omuz + u → omzu
Uyarı
Ünlü düşmesi ikilemelerde gösterilmez, gösterilirse yazım yanlışı olur.
Askerlerimiz cephede göğüs göğüse savaşmış.
Polisler köşeyi dönünce hırsızlarla burun buruna geldiler.
İçeri, dışarı, ileri, şura, bura, ora, yukarı, aşağı gibi sözler ek aldıklarında sonlarında bulunan ünlüler düşmez.
yukarda değil yukarıda
ilerde değil ileride
aşağda değil aşağıda
Bir sözcükten yeni bir sözcük türetilirken ya da iki sözcük birleştirilirken de ünlü düşmesi olabilir.
yoğur + ul → yoğrul(mak)
cuma + ertesi → cumartesi
sıyır + ıl → sıyrıl(mak)
kayın + ana → kaynana
2. Ünlü Daralması
Türkçede son sesi “a, e” olan fiillere, “-yor” eki getirildiğinde sözcük sonundaki “a, e” geniş ünlüleri daralarak “ı, i, u, ü” seslerine dönüşür. Bu olaya ünlü daralması denir.Örnekler
tara + yor → tarıyor
atla + yor → atlıyor
karala + yor → karalıyor
söyle + yor → söylüyor
yapma + yor → yapmıyor
gitme + yor → gitmiyor
Uyarı
Kaynaştırma harfi olan “y” sesi, “de-” ve “ye-” fiillerinde daralma yapar.
de + y + ecek → diyecek
ye + y + ecek →yiyecek
de + y + elim → diyelim
ye + y + elim → yiyelim
Kaynaştırma harfi olan “y” sesi yukarıdaki örnekler dışında daraltma yapmaz.
anlıyamadım değil anlayamadım
bilmiyecek değil bilmeyecek
düzenliyecek değil düzenleyecek
sevmiyeceğim değil sevmeyeceğim
3. Ünsüz Yumuşaması
Sonu “p, ç, t, k” ile biten Türkçe bir sözcük, ünlü ile başlayan bir ek aldığında sözcüklerin sonundaki “p, ç, t, k” sesleri “b, c, d, ğ”ye dönüşür. Bu olaya ünsüz yumuşaması denir.Örnekler
kitap + ı → kitabı
topaç + ı → topacı
kağıt + ı → kağıdı
beşik + i → beşiği
Uyarı
Türkçe olduğu hâlde sonlarındaki ünsüzleri yumuşamayan sözcükler de vardır.
sepet + i → sepeti
bilet+ i → bileti
yapıt + ı → yapıtı
yanıt + ı → yanıtı
Bazı alıntı kelimelerde yumuşama olmaz.
pilot + un → pilotun
piramit + i → piramiti
kaset + i → kaseti
millet + i → milleti
Özel isimlerde yumuşama yazıya aktarılmaz.
Okunuşu – Yazılışı
Bileciğe – Bilecik’e
Burağa – Burak’a
Bazı tek heceli sözcüklerde yumuşama olmazken bazı tek heceli sözcüklerde yumuşama olabilir.
Tek heceli ama yumuşama olmuyor.
tek + i →teki
set + i → seti
kek + i → keki
at + ı → atı
Tek heceli ve yumuşama oluyor.
kurt + u → kurdu
renk + i → rengi
çok + u → çoğu
gök + ü → göğü
4. Ünsüz Benzeşmesi (Ünsüz Sertleşmesi)
Sonu “f, s, t, k, ç, ş, h, p” ile biten Türkçe sözcükler, “c, d, g” ile başlayan bir ek aldıklarında bu ekler “ç, t, k”ye dönüşür. Bu olaya ünsüz sertleşmesi denir.Örnekler
hedef + de → hedefte
ilaç + da → ilaçta
bas + gın → baskın
savaş + cı → savaşçı
bit + gin → bitkin
silah + da → silahta
yastık + da → yastıkta
çorap + dan → çoraptan
Uyarı
Özel isimlerde, kısaltmalarda ve rakamla yazılan sayılarda da ünsüz benzeşmesi kuralı geçerlidir.
1453 + de → 1453’te
Murat + da → Murat’ta
TÜBİTAK + da → TÜBİTAK’ta
5. Ünsüz Türemesi
Arapçadan dilimize giren bazı sözcükler, ünlüyle başlayan ek aldıklarında veya yardımcı fiille kullanıldıklarında sondaki ünsüz artar. Bu olaya ünsüz türemesi denir.Örnekler
Ünlü ile Başlayan Ek Aldıklarında:
hak + ınızı → hakkınızı
had + ini → haddini
his + ini → hissini
af + ınıza → affınıza
Yardımcı Fiil ile Kullanıldıklarında:
hal + etmek → halletmek
his + etmek → hissetmek
ret + etmek → reddetmek
af + etmek → affetmek