Çatı özelliği, yüklemin özne ve nesne ile olan ilişkisine göre şekillenir.
Yalnızca yüklemi fiil olan cümlelerde çatı özelliği aranabilir.
Yüklemi isim olan cümlelerde çatı özelliği aranmaz.
Örnekler
Kolay olan şey, vazgeçmekti. → Çatı özelliği aranmaz çünkü yüklemi isimdir.
Tartışmaktan , vazgeçti. → Çatı özelliği aranır çünkü yüklemi fiildir.
Bununla mücadele etmek zordu. → Çatı özelliği aranmaz çünkü yüklemi isimdir.
Bütün gün seni aradım. → Çatı özelliği aranır çünkü yüklemi fiildir.
Öznenin açık veya gizli olması fark etmez çünkü işi yapan bellidir.
Örnekler
Ahmet köpeğini buldu. → Etkendir çünkü işi yapan bellidir.
Yüklemde mutlaka “-l” veya “-n” seslerinden birinin bulunması gerekir.
Edilgen çatılı fiillerde işi yapan belli değildir.
Edilgen çatılı fiillerde nesne bulunmaz.
Örnekler
Ahmet’in köpeği bulundu. → Edilgendir. Köpek, kim tarafından bulundu? -Belli değil.
Kurallara uymadığı için uyarıldı. → Edilgendir. Kim tarafından uyarıldı? -Belli değil.
Uyarı
Yüklemden önce “birileri tarafından” sözcük grubunu getirdiğimizde cümle anlamlı oluyorsa o cümle edilgen çatıya sahiptir.
Sınıf temizlendi. → Edilgen
Sınıf birileri tarafından temizlendi.
Yolcular götürüldü. → Edilgen
Yolcular birileri tarafından götürüldü.
Yükleminde “-l” ve “-n” bulunduran her sözcük edilgen olmaz.
Zeynep, senin bu davranışına üzülmüş.
Düğüne gitmek için giyindi.
“Üzülmüş” ve “giyindi” sözcükleri gerçek özne aldıkları için etkendir.
Zaman içerisinde gerçekleşen doğal olaylar ile tabiat olaylarının bulunduğu cümlelerde, yüklemde “-l, -n” ekleri olsa bile, özne gerçek kabul edilir. Bu tür cümleler, etken çatılı olarak değerlendirilir.
Fırtınada rüzgâra dayanamayan ağaçlar yıkıldı. → Etken
Arabamız bozuk yolda çok sarsılıyordu. → Etken
Bazı çatı soruları, anlam özelliği ile sorulabilir:
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne hem işi yapan hem de yaptığı işten etkilenen varlık durumundadır?
Eda, aynanın karşısında süsleniyor. →Süsleme işini özne kendisi yapıyor ve bu işten yine kendisi etkileniyor.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birden çok öznenin bir işi “birlikte” yapma anlamı vardır?
Kuzular meleşiyordu. → Meleşme işi birlikte yapılan bir eylemdir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birden çok öznenin bir işi “karşılıklı” yapma anlamı vardır?
Üç yıldır görüşüyoruz. → Görüşme işi karşılıklı yapılan bir eylemdir.
Örnekler
Annem çiçekleri suluyor. → Geçişlidir. Annem neyi suluyor? -Çiçekleri (Belirtili nesne)
Ece kitap okuyor. → Geçişlidir. Ece ne okuyor? -Kitap (Belirtisiz nesne)
Seni anlıyorum. → Geçişlidir. Kimi anlıyorum? -Seni (Belirli nesne)
Yanına aldı. → Nesne yok ama alabilecek durumda. Bu sebeple geçişlidir.
Örnekler
Yanına neyi aldı.
Yanına kimi aldı.
Yanına, ne aldı.
Örnekler
Sonunda işlerim bitti. → Geçişsiz çünkü nesne alamıyor.
Yarım saat kadar oturduk. → Geçişsiz çünkü nesne alamıyor.
Uyarı
Tek başına bir fiil verilip geçişlilik durumu sorulduğunda, fiilin başına ”onu” sözcüğünü getiririz. Anlamlı oluyorsa geçişli, olmuyorsa geçişsizdir.
(Onu) Aradı. → Geçişli
(Onu) Yazdı. → Geçişli
(Onu) Koştu. → Geçişsiz
(Onu) Uyudu. → Geçişsiz
Bazı fiillerin geçişli olup olmadıkları kullanıldıkları cümleye göre farklılık gösterebilir.
Yüzüne güneş kremi sürdü. → Nesne alabildiği için geçişlidir.
Yolculuk iki saat sürdü. → Nesne alamadığı için geçişsizdir.
“-t, -r, -tır” ekleri, geçişsiz bir fiile geldiğinde o fiili geçişli hâle dönüştürür. Aynı ekler, geçişli bir fiile getirildiğinde o fiilin geçişlilik derecesi artar.
“-t, -r, -tır” eklerinden birini alarak geçişli hâle dönüşen fiillerde özne, işi kendisi yapar.
Ağladı. → Geçişsiz
Ağlattı. → Geçişli
Kızardı. → Geçişsiz
Kızarttı. → Geçişli
Geçişli bir fiil “-t, -r, -tır” eklerinden birini alırsa cümleye, “işi başkasına yaptırma” anlamı verir.
Anladı. → Geçişli
Anlattı. → Geçişli
Yalnızca yüklemi fiil olan cümlelerde çatı özelliği aranabilir.
Yüklemi isim olan cümlelerde çatı özelliği aranmaz.
Örnekler
Kolay olan şey, vazgeçmekti. → Çatı özelliği aranmaz çünkü yüklemi isimdir.
Tartışmaktan , vazgeçti. → Çatı özelliği aranır çünkü yüklemi fiildir.
Bununla mücadele etmek zordu. → Çatı özelliği aranmaz çünkü yüklemi isimdir.
Bütün gün seni aradım. → Çatı özelliği aranır çünkü yüklemi fiildir.
A. Öznesine Göre Çatılar (Özne – Yüklem İlişkisine Göre Çatılar)
1. Etken Fiiller
Gerçek özne alabilen tüm fiiller, etken çatılıdır.Öznenin açık veya gizli olması fark etmez çünkü işi yapan bellidir.
Örnekler
Ahmet köpeğini buldu. → Etkendir çünkü işi yapan bellidir.
2. Edilgen Fiiller
Sözde özne alabilen tüm fiiller, edilgen çatılıdır.Yüklemde mutlaka “-l” veya “-n” seslerinden birinin bulunması gerekir.
Edilgen çatılı fiillerde işi yapan belli değildir.
Edilgen çatılı fiillerde nesne bulunmaz.
Örnekler
Ahmet’in köpeği bulundu. → Edilgendir. Köpek, kim tarafından bulundu? -Belli değil.
Kurallara uymadığı için uyarıldı. → Edilgendir. Kim tarafından uyarıldı? -Belli değil.
Uyarı
Yüklemden önce “birileri tarafından” sözcük grubunu getirdiğimizde cümle anlamlı oluyorsa o cümle edilgen çatıya sahiptir.
Sınıf temizlendi. → Edilgen
Sınıf birileri tarafından temizlendi.
Yolcular götürüldü. → Edilgen
Yolcular birileri tarafından götürüldü.
Yükleminde “-l” ve “-n” bulunduran her sözcük edilgen olmaz.
Zeynep, senin bu davranışına üzülmüş.
Düğüne gitmek için giyindi.
“Üzülmüş” ve “giyindi” sözcükleri gerçek özne aldıkları için etkendir.
Zaman içerisinde gerçekleşen doğal olaylar ile tabiat olaylarının bulunduğu cümlelerde, yüklemde “-l, -n” ekleri olsa bile, özne gerçek kabul edilir. Bu tür cümleler, etken çatılı olarak değerlendirilir.
Fırtınada rüzgâra dayanamayan ağaçlar yıkıldı. → Etken
Arabamız bozuk yolda çok sarsılıyordu. → Etken
Bazı çatı soruları, anlam özelliği ile sorulabilir:
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne hem işi yapan hem de yaptığı işten etkilenen varlık durumundadır?
Eda, aynanın karşısında süsleniyor. →Süsleme işini özne kendisi yapıyor ve bu işten yine kendisi etkileniyor.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birden çok öznenin bir işi “birlikte” yapma anlamı vardır?
Kuzular meleşiyordu. → Meleşme işi birlikte yapılan bir eylemdir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birden çok öznenin bir işi “karşılıklı” yapma anlamı vardır?
Üç yıldır görüşüyoruz. → Görüşme işi karşılıklı yapılan bir eylemdir.
B. Nesnesine Göre Çatılar (Nesne – Yüklem İlişkisine Göre Çatılar)
1. Geçişli Fiiller
Nesne alan ya da alabilecek durumda olan tüm fiiller geçişlidir.Örnekler
Annem çiçekleri suluyor. → Geçişlidir. Annem neyi suluyor? -Çiçekleri (Belirtili nesne)
Ece kitap okuyor. → Geçişlidir. Ece ne okuyor? -Kitap (Belirtisiz nesne)
Seni anlıyorum. → Geçişlidir. Kimi anlıyorum? -Seni (Belirli nesne)
Yanına aldı. → Nesne yok ama alabilecek durumda. Bu sebeple geçişlidir.
Örnekler
Yanına neyi aldı.
Yanına kimi aldı.
Yanına, ne aldı.
2. Geçişsiz Fiiller
Nesne almayan/alamayan tüm fiiller geçişsizdir.Örnekler
Sonunda işlerim bitti. → Geçişsiz çünkü nesne alamıyor.
Yarım saat kadar oturduk. → Geçişsiz çünkü nesne alamıyor.
Uyarı
Tek başına bir fiil verilip geçişlilik durumu sorulduğunda, fiilin başına ”onu” sözcüğünü getiririz. Anlamlı oluyorsa geçişli, olmuyorsa geçişsizdir.
(Onu) Aradı. → Geçişli
(Onu) Yazdı. → Geçişli
(Onu) Koştu. → Geçişsiz
(Onu) Uyudu. → Geçişsiz
Bazı fiillerin geçişli olup olmadıkları kullanıldıkları cümleye göre farklılık gösterebilir.
Yüzüne güneş kremi sürdü. → Nesne alabildiği için geçişlidir.
Yolculuk iki saat sürdü. → Nesne alamadığı için geçişsizdir.
“-t, -r, -tır” ekleri, geçişsiz bir fiile geldiğinde o fiili geçişli hâle dönüştürür. Aynı ekler, geçişli bir fiile getirildiğinde o fiilin geçişlilik derecesi artar.
“-t, -r, -tır” eklerinden birini alarak geçişli hâle dönüşen fiillerde özne, işi kendisi yapar.
Ağladı. → Geçişsiz
Ağlattı. → Geçişli
Kızardı. → Geçişsiz
Kızarttı. → Geçişli
Geçişli bir fiil “-t, -r, -tır” eklerinden birini alırsa cümleye, “işi başkasına yaptırma” anlamı verir.
Anladı. → Geçişli
Anlattı. → Geçişli