DÜNYANIN TEKTONİK YAPISI
1. Dünyanın İç Yapısı
Dünya iç içe geçmiş katmanlardan oluşur. Bu katmanlar sıcaklık, yoğunluk ve bileşim açısından farklılık gösterir.
a) Yer Kabuğu (Litosfer)
- En dıştaki katmandır.
- Kalınlığı ortalama 30–70 km’dir (okyanuslarda daha ince, kıtalarda daha kalındır).
- İki türü vardır:
- Kıtasal kabuk: Granit yapılı, kalın ve hafif.
- Okyanusal kabuk: Bazalt yapılı, ince ve ağır.
b) Manto
- Yer kabuğunun altında yer alır, yaklaşık 2900 km kalınlıktadır.
- Magma adı verilen erimiş kayaçlardan oluşur.
- Konveksiyon akımları bu tabakada gerçekleşir (ısınan madde yükselir, soğuyan madde alçalır).
- Bu akımlar, levhaların hareket etmesine neden olur.
c) Çekirdek
- En içteki tabakadır.
- Dış çekirdek sıvı, iç çekirdek katıdır.
- Ağırlıklı olarak demir (Fe) ve nikel (Ni) içerir.
- Yüksek sıcaklık nedeniyle Dünya’nın manyetik alanı oluşur.
2. Levha Tektoniği Kuramı
Bu kurama göre:
- Yer kabuğu, büyük ve küçük tektonik levhalara ayrılmıştır.
- Bu levhalar, mantodaki konveksiyon akımları sayesinde sürekli hareket eder.
- Levhalar yılda birkaç santimetre hızla hareket eder.
Başlıca Levhalar
- Afrika Levhası
- Avrasya Levhası
- Kuzey Amerika Levhası
- Güney Amerika Levhası
- Pasifik Levhası
- Antarktika Levhası
- Hint-Avustralya Levhası
3. Levha Sınırları ve Hareketleri
Levhalar birbirine göre üç şekilde hareket eder:
a) Yaklaşan (Çarpışan) Levhalar
- İki levha birbirine yaklaşır.
- Dağlar, volkanik kuşaklar ve depremler oluşur.
- Örnek: Himalaya Dağları (Hint levhası ile Avrasya levhasının çarpışması).
- Japonya ve Filipinler gibi bölgelerde yoğun volkanizma görülür.
b) Uzaklaşan (Ayrılan) Levhalar
- Levhalar birbirinden uzaklaşır, arada magma yükselir.
- Okyanus ortası sırtları oluşur.
- Örnek: Atlas Okyanusu ortasındaki sırt (Orta Atlantik Sırtı)
- Yeni okyanus kabuğu oluşur.
c) Yanal (Transform) Hareket Eden Levhalar
- Levhalar birbirine paralel şekilde zıt yönlerde hareket eder.
- Şiddetli depremler meydana gelir.
- Örnek: San Andreas Fayı (Kaliforniya)
4. Tektonik Olaylar
Levha hareketlerinin neden olduğu başlıca olaylar:
| Olay Türü | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| Deprem | Levhaların hareketi sırasında biriken enerjinin aniden açığa çıkması | Japonya, Türkiye (Kuzey Anadolu Fayı) |
| Volkanizma | Magmanın yeryüzüne çıkması | Etna, Vezüv, Fuji |
| Dağ Oluşumu (Orojenez) | Levhaların çarpışması sonucu kıvrılma veya kırılma | Alp Dağları, Himalayalar |
| Kıta Kayması | Kıtaların geçmişte tek bir kara kütlesinden (Pangea) ayrılıp bugünkü konumlarına gelmesi | Afrika ve Güney Amerika’nın uyumu |
5. Türkiye’nin Tektonik Yapısı
- Türkiye, Avrasya, Arap ve Afrika levhalarının kesişim noktasında yer alır.
- Bu nedenle depremler çok sık görülür.
- Başlıca fay hatları:
- Kuzey Anadolu Fayı
- Doğu Anadolu Fayı
- Batı Anadolu Graben Sistemi
Özetle:
- Dünya’nın iç yapısı: Kabuk – Manto – Çekirdek
- Levha tektoniği: Yer kabuğu levhalardan oluşur ve bu levhalar hareket eder.
- Levha hareketleri: Yaklaşma, uzaklaşma, yanal kayma
- Tektonik olaylar: Deprem, volkanizma, dağ oluşumu
- Türkiye aktif bir deprem kuşağı üzerindedir.