FİİL (EYLEM) KİPLERİNDE ANLAM VEYA ZAMAN KAYMASI NEDİR?

[mervetufan]

Fiil çekimlerinde bir zaman ekinin başka bir zaman eki yerine kullanılmasına, yani fiilin bir zamana göre çekimlenip de başka bir zamanı kastetmesine fiilde anlam kayması veya fiil kipinde zaman/anlam kayması denir.

Anlam kaymasında hangi kipin hangisinin yerine kullanıldığı bazen anlaşılmayabilir. Bunu da önceki ve sonraki cümlelere bakarak anlamalıyız.

Anlam kayması şu kipler arasında olur:

» Bilinen geçmiş zaman yerine geniş zaman

• Başarmak için azimli davranır ve sonunda başarır. (davrandı/başardı)

» Öğrenilen geçmiş zaman yerine geniş zaman

• Hoca bir gün pazara iner. (inmiş)

» Şimdiki zaman yerine geniş zaman

• Ben onun ne istediğini bilirim. (biliyorum)
• Başkan Bey, evrakı isterler. (istiyor)

» Gelecek zaman yerine geniş zaman

• Babam bu habere çok sevinir. (Sevinecek)

» Emir yerine geniş zaman

• Sabah erkenden kalkar, çantanı hazırlarsın. (kalk, hazırla)

» Bilinen geçmiş zaman yerine şimdiki zaman

• Duyar duymaz olay yerine koşuyorum. (koştum)

» Gelecek zaman yerine şimdiki zaman

• Birkaç gün sonra Ankara’ya gidiyorum. (gideceğim)

» Geniş zaman yerine şimdiki zaman

• Her zaman buraya uğruyor. (uğrar)

» Emir yerine gelecek zaman

• Bu kitabı bir haftada okuyacaksın! (oku)

» Gereklilik yerine gelecek zaman:

• Sıkıntın çalışmandan olacak. (olmalı)

» Bilinen geçmiş yerine istek

• Dışarı çıkınca bir de ne göreyim!
• Onu karşımda görmeyeyim mi!

» Emir yerine istek

• İşimize gereken ciddiyeti gösterelim. (gösterin)

» Emir yerine gereklilik:

• Yarın daha erken gelmelisin. (Gel!)
• On dakika içinde bu eşyalar taşınmalı. (Taşınsın!)

» İstek yerine emir

• Her şey gönlünce olsun
• Allah yardımcınız olsun.

» Yetersizlik, gücü yetmeme yerine emir

• Bu adamdan kurtul, kurtulabilirsen.
• İşin içinden çık çıkabilirsen.

» Şimdiki zaman yerine miş’li geçmiş zamanın hikâyesi:

• Buyurun, ne aramıştınız? (arıyorsunuz)

Birleşik ve Basit Zamanlı-Çekimli Fiiller​

Birleşik ve Basit Çekimli (Zamanlı) Fiiller​

Çekimli fiiller, taşıdıkları kip sayısına göre basit kipli veya basit zamanlı fiiller ve birleşik kipli veya birleşik zamanlı fiiller olmak üzere başlıca iki gruba ayrılır.

A. Basit Zamanlı (Kipli) Fiiller:

Basit kipli fiiller, yapılarında şekil ve zaman kavramı taşıyan tek kip bulunan fiillerdir.

Tek bir haber veya dilek kipi almış olan fiiller, basit zamanlıdır/ basit çekimlidir.

Örnekler:

• Okumalısın,
• bilsem,
• göreyim,
• sorsun,
• vermişler,
• seveceksin,
• oturuyorlar,
• anladım,
• koşarız …

Bu fiillerde tek bir kip veya zaman eki olduğu için bu fiillere basit zamanlı veya basit çekimli (kipli) fiiller denir.


B. Birleşik Zamanlı (kipli, çekimli) Fiiller:

Birleşik kipli fiiller, içinde birden fazla kip eki bulunan fiillerdir. Fiilin birden çok kip ve zaman bildirecek biçimde çekimlenmesiyle oluşur. Basit çekimli fiillere ek fiilin getirilmesiyle yapılır.

Birleşik çekimli fiiller üçe ayılır:

1. Hikâye Birleşik Çekimi (i, -di):

Basit çekimli fiillere “di’li geçmiş zaman” kipi eki getirilerek yapılır.

Örnek:

• Yiğit iki canavarla savaşmıştı. (savaşmış idi)
• Hızlı hızlı yürüyordu. (yürüyor idi)

2. Rivayet Birleşik Çekimi (i, -miş):


Basit çekimli fiillere “miş’li geçmiş zaman” kipi eki getirilerek yapılır.

Örnek:

• At ayağı çabuk (yel gibi), ozan dili çevik olurmuş. (olur imiş)

3. Şart Birleşik Çekimi (i, -se):

Basit çekimli fiillere “dilek-koşul” kipi eki getirilerek yapılır.

Örnek:

• Anamın yüzünü görmeden bu gelin odasına girersem. (girer isem)

Aşağıdaki metinde geçen birleşik zamanlı filler kırmızı ile gösterilmiştir.

Yürüyordum, aklımda düşünceler. Oraya neden gitmiştim? Bilemiyorum. Bu soruyu defalarca sormuştum kendime ama bir türlü cevabını bulamadım.