Fiiller bir yargıyı iletirken hareketin, oluşun, kılışın, durumun, işin gerçekleştiği ya da gerçekleşeceği zamanı da belirtirler.
Zaman, bu yüzden fiil çekiminde;
Dilimizde üç temel zaman (şimdiki, gelecek, geçmiş) vardır:
1. Şimdiki Zaman:
Eki: – yor
Örnek çekim:
Fiilin, içinde bulunulan zamanda gerçekleştiğini ya da gerçekleştirildiğini anlatır.
2. Geçmiş Zaman:
Fiilin, içinde bulunulan zamandan önce gerçekleştiğini bildirir. Bilinen ve öğrenilen olmak üzere ikiye ayrılır.
a) Bilinen (=Görülen) Geçmiş Zaman:
Öznenin bizzat gördüğü veya yaşadığı fiilleri bildirir.
Eki: -dı/-di/-du/-dü ; -tı/-ti/-tu/-tü
Öznenin görmediği, yaşamadığı, ancak başkasından duyarak anlattığı fiilleri bildirir.
Eki: -mış/-miş/-muş/-müş
Örnekler:
Fiilin, içinde yaşanılan zamandan sonra gerçekleşeceğini, şimdilik tasarı hâlinde olduğunu bildirir.
Bu “zaman”lara basit ya da ana zaman denir.
4. Geniş Zaman:
Bu ana zamanların dışında bir de geniş zaman vardır ki bu, fiilin her zaman yapıldığını bildirdiği için yukarıdaki bütün zamanları kapsar, başka bir ifadeyle yukarıdaki zamanların tümü geniş zamanı oluşturur. Böylece “zaman” sayısı beşe yükselmiş olur.
Eki:
Zaman, bu yüzden fiil çekiminde;
- (geçmişte) yapıldığını,
- (şu an) yapılmakta olduğunu veya
- (gelecekte) yapılacağını vb.
Dilimizde üç temel zaman (şimdiki, gelecek, geçmiş) vardır:
1. Şimdiki Zaman:
Eki: – yor
Örnek çekim:
- gel(i)-yor-um,
- gel(i)-yor-sun,
- gel(i)-yor;
- gel(i)-yor-uz,
- gel(i)-yor-sunuz,
- gel(i)-yor-lar
Fiilin, içinde bulunulan zamanda gerçekleştiğini ya da gerçekleştirildiğini anlatır.
2. Geçmiş Zaman:
Fiilin, içinde bulunulan zamandan önce gerçekleştiğini bildirir. Bilinen ve öğrenilen olmak üzere ikiye ayrılır.
a) Bilinen (=Görülen) Geçmiş Zaman:
Öznenin bizzat gördüğü veya yaşadığı fiilleri bildirir.
Eki: -dı/-di/-du/-dü ; -tı/-ti/-tu/-tü
- yaz-dı-m
- bil-di-m
- kaç-tı-m
- geç-ti-m
- koş-tu-m
- düş-tü-m
Öznenin görmediği, yaşamadığı, ancak başkasından duyarak anlattığı fiilleri bildirir.
Eki: -mış/-miş/-muş/-müş
Örnekler:
- yaz-mış
- gel-miş
- oku-muş
- gör-müş
Fiilin, içinde yaşanılan zamandan sonra gerçekleşeceğini, şimdilik tasarı hâlinde olduğunu bildirir.
Bu “zaman”lara basit ya da ana zaman denir.
4. Geniş Zaman:
Bu ana zamanların dışında bir de geniş zaman vardır ki bu, fiilin her zaman yapıldığını bildirdiği için yukarıdaki bütün zamanları kapsar, başka bir ifadeyle yukarıdaki zamanların tümü geniş zamanı oluşturur. Böylece “zaman” sayısı beşe yükselmiş olur.
Eki:
- ünlü ile biten fiillerde: -r
- diğerlerinde: -ar/-er ; -ır/-ir/-ur/-ür
- olumsuz çekimi: -maz/-mez
- başla-r -> olumsuzu -> başla-maz
- yaz-ar -> olumsuzu -> yaz-maz
- gez-er -> olumsuzu -> gez-mez
- açıl-ır -> olumsuzu -> açıl-maz
- geçil-ir -> olumsuzu -> geçil-mez
- bul-ur -> olumsuzu -> bul-maz
- gör-ür -> olumsuzu -> gör-mez