Aralarında anlamca ilgili bulunan ya da sonradan ilgi kurulan, birinin diğerini iyelik yönünden bütünlediği iki isimden oluşan kelime gruplarına isim tamlaması denir. En az iki isimden oluşan isim tamlamalarında ilkine tamlayan ikincisine tamlanan denir. İsim tamlamalarında asıl öge, tamlanandır; tamlayan ise yardımcı ögedir.
İsim Tamlamaları Özellikleri
İsim tamlamalarında birinci kelimeye tamlayan; ikincisine de tamlanan denir. Tamlayan, tamlananın anlamını bütünler. Tamlayan başta gelir, tamlanan sonda (şiirde yer değiştirebilir). Bu, “Türkçede yardımcı unsur başta; asıl unsur sonda bulunur.” kuralına göre açıklanabilir. Asıl unsur tamlanandır. Ama vurgu tamlayandadır. Çünkü tamlayan sonradan eklenerek tamlananın anlamını bütünlemektedir.
“kenar” dendiğinde ne kenarı, neyin kenarı olduğu anlaşılmamaktadır. “deniz kenarı” diyerek “kenar”ın “deniz”e ait olduğunu belirtmiş oluruz. Bu durumda “deniz” vurgulu söylenir.
Tamlayan eki, isimleri isimlere bağlayarak tamlama kurmaya yarar.
Şevk akşamında Endülüs üç defa kırmızı…
Aşkın sihirli şarkısı yüzlerce dildedir.
İspanya neşesiyle bu akşam bu zildedir.
! İsim tamlamaları cümlede isim gibi kullanılır, isme getirilen ekleri alabilir, ismin aldığı görevleri yüklenebilirler: Cümle ve kelime grupları içinde isim, sıfat, zarf olarak kullanılırlar.
Uygulama
Annem belediye doktoruydu. Penceresinden kavak ağaçları görünen bir sağlık ocağında çalışır, çoğu günler beni de yanında götürürdü. Orada tek çocuk olmanın krallığını yaşar, oyalanır; haşarılıklarımın, afacanlıklarımın hoş görüleceğini bilmenin kolaylıklarından fazlaca yararlanır, buna karşılık beni mıncıklamalarına, yanaklarımı pembeleştiren makaslar almalarına ses çıkarmazdım. Pencereden uzanır, uçuşan pamukçukları yakalamaya çalışırdım. Kavakları silkeleyen rüzgâr oyun arkadaşım olurdu. Koca bahçe, önümde mülkümmüş gibi uzanır bense onu tasasız gözlerle izlerdim. Annemin masasında, güzel çerçeveler içinde benim ve babamın resmi dururdu. Gurur duyardım. Kocaman bir masası ve koltuğu vardı annemin. Annemi makamında daha çok severdim sanki, ya da sevgim başka bir boyut kazanırdı. (Murathan Mungan; Pamukçuklar)
Yukarıdaki parçada en az iki kelimeden oluşan ve koyu harflerle yazılmış olan kelime gruplarının ilk kelimelerinin yazılmadığını düşünelim:
Annem doktordu. Penceresinden ağaçlar görünen bir ocakta çalışır, çoğu günler beni de yanında götürürdü. Orada krallık yaşar, oyalanır; kolaylıklardan fazlaca yararlanır, buna karşılık beni mıncıklamalarına, yanaklarımı pembeleştiren makaslar almalarına ses çıkarmazdım. Pencereden uzanır, uçuşan pamukçukları yakalamaya çalışırdım. Kavakları silkeleyen rüzgâr arkadaşım olurdu. Koca bahçe, önümde mülkümmüş gibi uzanır bense onu tasasız gözlerle izlerdim. Masada, içte, resim dururdu. Gurur duyardım. Kocaman bir masası ve koltuğu vardı. Annemi makamında daha çok severdim sanki, ya da sevgim başka bir boyut kazanırdı.
Öncesindeki kelimeler çıkarıldığında altı çizili olanların anlamları eksilmiş oldu. Kelime anlamı olarak değil de cümleye kattığı anlam bakımından eksilme oldu.
İsim Tamlamaları Özellikleri
İsim tamlamalarında birinci kelimeye tamlayan; ikincisine de tamlanan denir. Tamlayan, tamlananın anlamını bütünler. Tamlayan başta gelir, tamlanan sonda (şiirde yer değiştirebilir). Bu, “Türkçede yardımcı unsur başta; asıl unsur sonda bulunur.” kuralına göre açıklanabilir. Asıl unsur tamlanandır. Ama vurgu tamlayandadır. Çünkü tamlayan sonradan eklenerek tamlananın anlamını bütünlemektedir.
“kenar” dendiğinde ne kenarı, neyin kenarı olduğu anlaşılmamaktadır. “deniz kenarı” diyerek “kenar”ın “deniz”e ait olduğunu belirtmiş oluruz. Bu durumda “deniz” vurgulu söylenir.
- İnsanlar-ın vefasızlığ-ı ⇒ vefasızlık, insanlara ait
- Yalancı-n-ın mum-u ⇒ bu mum, yalancıya ait
- Köprü üst-ü ⇒ bu üst (kısım), köprüye ait
- Masa örtü-s-ü ⇒ bu örtü, hem masaya ait, hem de masa üzerine sermek için kullanılır.
- Kumaş boya-s-ı ⇒ bu boya, kumaş için kullanılır
- Tahta fırça-s-ı ⇒ bu fırça, tahta temizlemek içindir
- Sabrın acı meyvesi ⇒ bu acı meyve sabra ait, sabrın eseri.
- Erik ağaçlarının pembe, beyaz çiçekleri ⇒ Bu pembe ve beyaz çiçekler erik ağaçlarına ait.
- Tamlayan eki ya da ilgi hâl eki: -
İn - Tamlanan eki, daha doğrusu iyelik ekleri: -(s/y)İ
Tamlayan eki, isimleri isimlere bağlayarak tamlama kurmaya yarar.
- Kitab-ın yaprağı yırtılmış.
- Yalancı-n-ın mumu…
- Gözlüğ-ün camı…
- Kötü-n-ün iyisi…
- Kutu-n-un rengi…
- kitab-ım, kitab-ın, kitab-ı, kitab-ımız, kitab-ınız, kitap-ları
- masa-m, masa-n, masa-s-ı, masa-mız, masa-nız masa-ları
- su-y-um, su-y-un, su-y-u, su-y-umuz, su-y-unuz, su-ları
- ne-y-im, ne-y-in, ne-y-i/ne-s-i, ne-y-imiz, ne-y-iniz, ne-leri
- Kapının kol-u,
- işin baş-ı,
- hayvan sevgi-s-i
Şevk akşamında Endülüs üç defa kırmızı…
Aşkın sihirli şarkısı yüzlerce dildedir.
İspanya neşesiyle bu akşam bu zildedir.
! İsim tamlamaları cümlede isim gibi kullanılır, isme getirilen ekleri alabilir, ismin aldığı görevleri yüklenebilirler: Cümle ve kelime grupları içinde isim, sıfat, zarf olarak kullanılırlar.
- İsim, özne: Grubun lideri, arkadaşları adına bir konuşma yaptı.
- İsim, yüklem: Beni üzen unutulmak değil dostlarımın vefasızlığıdır.
- İsim, dolaylı tümleç: Bu çiçekleri pencerenin önüne götür, lütfen.
- İsim, nesne: Bu müzik sesi baş ağrılarımı bir anda dindirdi.
- Sıfat: Fatih’in geçtiği kapı
- Sıfat: El yazması eserler
- Zarf: Bütün aile pazar günleri bir araya gelirdi.
- Aşkın / şeref diyarı
- Hısım akrabanın / sözleri
- Gurbet duygusunun / hem kaynağı hem de sembolü
- Göğün ve denizin / gözleri ve ruhu alabildiğine çeken mavilikleri
- Evin / kapısı, penceresi
- Göğün, ovanın / rengi
- Savaşın, kızıl ve korkunç facianın / nasıl olduğu
- Yirmi senenin / yazları, kışları, fırtınaları, güneşleri
- “Ben başaramam” sözünü bir tarafa bırak.
- Ortalık bir anda “isteriz” nidalarıyla inledi.
- “Ben başaramam”ı bir tarafa bırak.
- Ortalık bir anda “isteriz”lerle inledi.
- Herkes birbirine “şimdi ne yapacağız”ı soruyordu.
- Vapurun düdüğü
- Vapur düdüğü
Uygulama
Annem belediye doktoruydu. Penceresinden kavak ağaçları görünen bir sağlık ocağında çalışır, çoğu günler beni de yanında götürürdü. Orada tek çocuk olmanın krallığını yaşar, oyalanır; haşarılıklarımın, afacanlıklarımın hoş görüleceğini bilmenin kolaylıklarından fazlaca yararlanır, buna karşılık beni mıncıklamalarına, yanaklarımı pembeleştiren makaslar almalarına ses çıkarmazdım. Pencereden uzanır, uçuşan pamukçukları yakalamaya çalışırdım. Kavakları silkeleyen rüzgâr oyun arkadaşım olurdu. Koca bahçe, önümde mülkümmüş gibi uzanır bense onu tasasız gözlerle izlerdim. Annemin masasında, güzel çerçeveler içinde benim ve babamın resmi dururdu. Gurur duyardım. Kocaman bir masası ve koltuğu vardı annemin. Annemi makamında daha çok severdim sanki, ya da sevgim başka bir boyut kazanırdı. (Murathan Mungan; Pamukçuklar)
Yukarıdaki parçada en az iki kelimeden oluşan ve koyu harflerle yazılmış olan kelime gruplarının ilk kelimelerinin yazılmadığını düşünelim:
Annem doktordu. Penceresinden ağaçlar görünen bir ocakta çalışır, çoğu günler beni de yanında götürürdü. Orada krallık yaşar, oyalanır; kolaylıklardan fazlaca yararlanır, buna karşılık beni mıncıklamalarına, yanaklarımı pembeleştiren makaslar almalarına ses çıkarmazdım. Pencereden uzanır, uçuşan pamukçukları yakalamaya çalışırdım. Kavakları silkeleyen rüzgâr arkadaşım olurdu. Koca bahçe, önümde mülkümmüş gibi uzanır bense onu tasasız gözlerle izlerdim. Masada, içte, resim dururdu. Gurur duyardım. Kocaman bir masası ve koltuğu vardı. Annemi makamında daha çok severdim sanki, ya da sevgim başka bir boyut kazanırdı.
Öncesindeki kelimeler çıkarıldığında altı çizili olanların anlamları eksilmiş oldu. Kelime anlamı olarak değil de cümleye kattığı anlam bakımından eksilme oldu.
- Annem doktordu. ⇒Ne doktoru?
- Penceresinden ağaçlar görünen ⇒ Ne ağaçları?
- bir ocakta çalışır ⇒ Ne ocağı?
- Orada krallık yaşar ⇒ Neyin ya da nerenin krallığı?
- kolaylıklardan fazlaca yararlanır ⇒ Neyin ya da nelerin kolaylıkları?
- rüzgâr arkadaşım olurdu. ⇒ Ne arkadaşı?
- Masada, ⇒ Ne ya da kimin masası?
- içte, ⇒ Neyin içinde?
- resim dururdu. ⇒ Neyin ya da kimin resmi?
- Kocaman bir masası ve koltuğu vardı. ⇒ Kimin?