A. Varlıklara Verilişlerine Göre İsimler
1. Özel İsim
2. Cins İsmi
İSİMLER (ADLAR)
Tanım: Canlı cansız bütün varlıkları, kavramları, hatta fiilleri de karşılayan, onları anmaya, tanımaya, birbirinden ayırmaya yarayan kelimelere isim (ad) denir: ağaç, su, deniz, Hasan, Anadolu, gidiş, dönüş vb.
İsimler çeşitli yönlerden sınıflara ayrılır.
A. VARLIKLARA VERİLİŞLERİNE GÖRE İSİMLER
İsimler ait oldukları varlığın veya kavramın eşi benzeri olup olmamasına göre ikiye ayrılır: Varlık veya kavram özelse (eşsiz, benzersiz) onun ismi de özel isim; cins ise (aynısından birden fazla) onun ismi de cins ismidir.
1. ÖZEL İSİMLER:
Kâinatta tek olan, tam bir benzeri bulunmayan varlıkları karşılayan kelimelere özel isim (ad) denir. Bütün özel isimler (özel ismi oluşturan her kelime ve onları niteleyen, tanıtan unvanlar) büyük harfle başlar. Büyük harfle başlamazsa cins ismi zannedilebilirler.
Örnek: Yavuz, Hasan, Kayseri, Acıpayam, Akdeniz, Alanya, Ulu Cami, Sultan Selim, Hatice, Küçük Ağa, Türkçe, Türk Dil Kurumu…
Başlıca Özel İsimler Şunlardır:
1. İnsan isimleri: Ali, Meltem, Mehmet, Meral, Yasemin, Uğur, Cem…
2. Kurum, kuruluş, kurul, müessese, makam, üniversite isimleri:
5. İl, İlçe, Semt, mahalle, cadde, bulvar, sokak isimleri: Sivas, Ankara, İstanbul, Şişli, Yenişehir, Şirinevler, Dikimevi, Atatürk Bulvarı, İvedik Caddesi, Gönül Sokak…
6. Ülke ve bölge isimleri:
8. Deniz, okyanus, göl, akar su, boğaz, geçit isimleri: Akdeniz, Karadeniz, Manş Denizi, Büyük Okyanus, Atlas Okyanusu; Van Gölü, Hazar Denizi, Beyşehir Gölü, Kızılırmak, Yeşilırmak, Sakarya, Seyhan, Fırat, Nil, İstanbul Boğazı, Panama Geçidi, Süveyş Kanalı …
9. Dağ, tepe, ova, yayla isimleri: Elmadağ, Uludağ, Ağrı Dağı, Erciyes (dağı), Everest Tepesi, Çukurova, Konya Ovası…
“Konya Ovası, Van Gölü, Ağrı Dağı” gibi her iki harfi de büyük yazılan özel isimlere dikkat edilirse, birinci kelimenin zaten il olarak mevcut olduğu; ikinci kelime eklenince oluşan ismin o ile ait ama yeni ve özel bir varlığı karşıladığı görülür. Hâlbuki Hürriyet gazetesi, Nil nehri, Ankara şehri, Fırat nehri, Erciyes dağı gibi örneklerde birinci kelime büyük, ikinci kelime de küçük harfle başlamaktadır. Bunun sebebi bu kelimelere eklenen ikinci kelimelerle yeni bir özel isim oluşturulmuş olmamasıdır. Hürriyet zaten bir gazete adı; Nil zaten bir nehir adı; Ankara zaten bir şehir adı; Erciyes zaten bir dağ adıdır.
10. Gezegen ve yıldız adları: Merih, Mars, Jüpiter, Venüs, Küçükayı…
11. Dünya, güneş ve ay kelimeleri terim olarak (astronomi ve coğrafya terimi) kullanılıyorsa özel isim olduğu için büyük; diğer anlamlarında (gerçek, mecaz, yan, eş, deyim vb.) kullanılıyorsa cins ismi olduğu için küçük harfle başlar:
13. Hayvanlara takılan özel isimler: Tekir, Karabaş, Yumoş, Minnoş, Pamuk…
2. CİNS İSİMLER:
Aynı cinsten olan varlıkların ortak isimleridir. Dilin temel kavramları cins (tür) isimleridir.
Örnek: taş, yol, ağaç, ırmak, kitap, dergi, yaprak, ev, çocuk, su, sıra, hayal, düşünce, sıla, özlem, taraf, ceza…
Başlıca Cins İsimleri:
1. Vücudun bölümleri ve organ isimleri: baş, kol, el, ayak…
2. Akrabalık isimleri: ana, baba, kardeş, dayı, hala, teyze…
3. Araç, eşya isimleri: kaşık, makas, bardak, iplik, iğne…
4. Hayvan ve bitki isimleri: kedi, kartal, fındık, ceviz, kiraz…
5. Kavramlar: düşünce, hedef, zekâ, temenni…
6. İş, meslek; meslek sahibi simleri: öğretmenlik, öğretmen, avukat, işçi, memur, profesyonel, futbolcu…
7. Giyecek isimleri: ceket, ayakkabı, gömlek, eldiven…
8. Yiyecek isimleri: elma, yemek, ekmek, biber…
9. İçecek isimleri: su, meşrubat, gazoz…
10. Sayı isimleri: on, beş yüz, bir…
11. Renk isimleri: sarı, kıpkırmızı, mor…
12. Nitelik isimleri: büyük, kocaman, dairesel…
13. Zaman isimleri: ay, saat, dakika, yıl…
14. Soru Kelimeleri: ne, kim, hangi…
Bazı cins isimlerin özel isim olarak kullanıldığı görülür:
1. Özel İsim
2. Cins İsmi
İSİMLER (ADLAR)
Tanım: Canlı cansız bütün varlıkları, kavramları, hatta fiilleri de karşılayan, onları anmaya, tanımaya, birbirinden ayırmaya yarayan kelimelere isim (ad) denir: ağaç, su, deniz, Hasan, Anadolu, gidiş, dönüş vb.
İsimler çeşitli yönlerden sınıflara ayrılır.
A. VARLIKLARA VERİLİŞLERİNE GÖRE İSİMLER
İsimler ait oldukları varlığın veya kavramın eşi benzeri olup olmamasına göre ikiye ayrılır: Varlık veya kavram özelse (eşsiz, benzersiz) onun ismi de özel isim; cins ise (aynısından birden fazla) onun ismi de cins ismidir.
1. ÖZEL İSİMLER:
Kâinatta tek olan, tam bir benzeri bulunmayan varlıkları karşılayan kelimelere özel isim (ad) denir. Bütün özel isimler (özel ismi oluşturan her kelime ve onları niteleyen, tanıtan unvanlar) büyük harfle başlar. Büyük harfle başlamazsa cins ismi zannedilebilirler.
Örnek: Yavuz, Hasan, Kayseri, Acıpayam, Akdeniz, Alanya, Ulu Cami, Sultan Selim, Hatice, Küçük Ağa, Türkçe, Türk Dil Kurumu…
Başlıca Özel İsimler Şunlardır:
1. İnsan isimleri: Ali, Meltem, Mehmet, Meral, Yasemin, Uğur, Cem…
2. Kurum, kuruluş, kurul, müessese, makam, üniversite isimleri:
- Türkiye Büyük Millet Meclisi,
- Çankaya Anadolu Lisesi,
- Yeşilay Derneği,
- Türk Dil Kurumu,
- Ege Üniversitesi,
- İstanbul Valiliği,
- Ankara İl Millî Eğitim Müdürlüğü,
- Devlet Malzeme Ofisi,
- Millî Kütüphane,
- Çocuk Esirgeme Kurumu,
- Atatürk Orman Çiftliği,
- Çankaya Lisesi;
- Anadolu Kulübü,
- Mavi Köşe Bakkaliyesi;
- Türk Ocağı,
- Muharip Gaziler Derneği,
- Emek İnşaat,
- Bakanlar Kurulu,
- Türk Dili Dergisi Yayın Danışma Kurulu,
- Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı,
- Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü vb.
- Türk, Türkler, Yunan, İngiliz, Çeçen, Ruslar…
- Müslüman, Musevî, Hıristiyan…
- İslâm, İslâmiyet, Musevîlik, Hıristiyanlık…
- Hanefî, Hanefîlik, Şafiî, Alevî…
5. İl, İlçe, Semt, mahalle, cadde, bulvar, sokak isimleri: Sivas, Ankara, İstanbul, Şişli, Yenişehir, Şirinevler, Dikimevi, Atatürk Bulvarı, İvedik Caddesi, Gönül Sokak…
6. Ülke ve bölge isimleri:
- Türkiye, Afganistan, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti…
- Batı Almanya, Batı Trakya, Güney Yemen, Doğu Avrupa, Doğu Anadolu Bölgesi, İç Anadolu (Bölgesi), Ege, Marmara…
8. Deniz, okyanus, göl, akar su, boğaz, geçit isimleri: Akdeniz, Karadeniz, Manş Denizi, Büyük Okyanus, Atlas Okyanusu; Van Gölü, Hazar Denizi, Beyşehir Gölü, Kızılırmak, Yeşilırmak, Sakarya, Seyhan, Fırat, Nil, İstanbul Boğazı, Panama Geçidi, Süveyş Kanalı …
9. Dağ, tepe, ova, yayla isimleri: Elmadağ, Uludağ, Ağrı Dağı, Erciyes (dağı), Everest Tepesi, Çukurova, Konya Ovası…
“Konya Ovası, Van Gölü, Ağrı Dağı” gibi her iki harfi de büyük yazılan özel isimlere dikkat edilirse, birinci kelimenin zaten il olarak mevcut olduğu; ikinci kelime eklenince oluşan ismin o ile ait ama yeni ve özel bir varlığı karşıladığı görülür. Hâlbuki Hürriyet gazetesi, Nil nehri, Ankara şehri, Fırat nehri, Erciyes dağı gibi örneklerde birinci kelime büyük, ikinci kelime de küçük harfle başlamaktadır. Bunun sebebi bu kelimelere eklenen ikinci kelimelerle yeni bir özel isim oluşturulmuş olmamasıdır. Hürriyet zaten bir gazete adı; Nil zaten bir nehir adı; Ankara zaten bir şehir adı; Erciyes zaten bir dağ adıdır.
10. Gezegen ve yıldız adları: Merih, Mars, Jüpiter, Venüs, Küçükayı…
11. Dünya, güneş ve ay kelimeleri terim olarak (astronomi ve coğrafya terimi) kullanılıyorsa özel isim olduğu için büyük; diğer anlamlarında (gerçek, mecaz, yan, eş, deyim vb.) kullanılıyorsa cins ismi olduğu için küçük harfle başlar:
- Ay’ın yakından çekilmiş fotoğrafları insanlığı pek şaşırtmıştı.
- Yazın Güneş ışınları Dünya’ya dik olarak gelir.
- Türkiye’nin birçok yerinde insanlar Güneş tutulmasını seyretti.
- Sabahtan beri dünya kadar yer dolaştık.
- Şair sevgilisinin yüzünü aya benzetir. (ayın kendisine değil, görünüşüne)
13. Hayvanlara takılan özel isimler: Tekir, Karabaş, Yumoş, Minnoş, Pamuk…
2. CİNS İSİMLER:
Aynı cinsten olan varlıkların ortak isimleridir. Dilin temel kavramları cins (tür) isimleridir.
Örnek: taş, yol, ağaç, ırmak, kitap, dergi, yaprak, ev, çocuk, su, sıra, hayal, düşünce, sıla, özlem, taraf, ceza…
Başlıca Cins İsimleri:
1. Vücudun bölümleri ve organ isimleri: baş, kol, el, ayak…
2. Akrabalık isimleri: ana, baba, kardeş, dayı, hala, teyze…
3. Araç, eşya isimleri: kaşık, makas, bardak, iplik, iğne…
4. Hayvan ve bitki isimleri: kedi, kartal, fındık, ceviz, kiraz…
5. Kavramlar: düşünce, hedef, zekâ, temenni…
6. İş, meslek; meslek sahibi simleri: öğretmenlik, öğretmen, avukat, işçi, memur, profesyonel, futbolcu…
7. Giyecek isimleri: ceket, ayakkabı, gömlek, eldiven…
8. Yiyecek isimleri: elma, yemek, ekmek, biber…
9. İçecek isimleri: su, meşrubat, gazoz…
10. Sayı isimleri: on, beş yüz, bir…
11. Renk isimleri: sarı, kıpkırmızı, mor…
12. Nitelik isimleri: büyük, kocaman, dairesel…
13. Zaman isimleri: ay, saat, dakika, yıl…
14. Soru Kelimeleri: ne, kim, hangi…
Bazı cins isimlerin özel isim olarak kullanıldığı görülür:
- tırmık: bir ziraat aleti.
- Tırmık: bir kedinin özel adı
- ozan: şair
- Ozan: erkek ismi