Bir varlığın, bir ismin küçüklüğü genel olarak, başına getirilen “küçük, mini, ufak” gibi sıfatlarla ifade edilir:Küçük köy, ufak el, mini kasa…
Bazen bu sıfatların yerini “Cİk, -Ceğİz” ekleri tutar. Bu ekler isimlere küçültme anlamı katar.
İsimleri isimlere, fiillere, edatlara bağlayan, diğer kelimelerle ilişki kurarak isimlerin cümlede görev kazanmasını sağlayan eklere isim hâl ekleri denir. İsimlerin bu ekleri alarak yüklendikleri görevlere ismin hâlleri denir.
1. Yalın Hâl (Nominatif):
Eki yoktur.İsimlerin hiçbir hâl eki almamış hâlleridir. Çoğul, iyelik ve bildirme eki almış olabilir. Bu durumda da yalın hâlde sayılırlar.
ı, -i, -u, -ü eklerini alan isimler bu duruma girer. Bu isimler genellikle belirtili nesne olur.
“-E” ekiyle yapılır. Yüklemin yöneldiği yeri, nesneyi ya da kavramı gösterir.
Yönelme hâlinde, ismin belirttiği kavrama yöneliş, dönme, yaklaşma, ulaşma söz konusudur. Yönelme hâlindeki kelimeler cümlede dolaylı tümleç ve yüklem olabilir. Dolaylı tümleç, yükleme sorulan “neye, kime, nereye” sorularının cevabıdır. Sinema-y-a git, ev-e dön…
4. Bulunma Hâli:
“-dE” ekiyle yapılır. Eylemin yapıldığı yeri, nesneyi ya da soyut kavramı bildirir. Genellikle “kimde, nede, nerede” sorularına cevap vererek dolaylı tümleç olur.
“-dEn” ekiyle yapılır. Eklendiği kelimeyi dolaylı tümleç yapar; “çıkma, ayrılma, uzaklaşma” bildirir. İsmin ayrılma hâli, yani dolaylı tümleç, yükleme sorulan “nereden, kimden, neden” sorularının cevabıdır. okul-dan çıktı, ev-den ayrıldı, yurt-tan geliyor, devlet-ten istedi…
-den ekini alan isimler bazen zarf tümleci olur.
“-CE” ekiyle yapılır. Bu hâldeki kelimeler cümlede zarf tümleci ve yüklem olarak kullanılır.
“ile” edatı kullanılarak yapılır. “i” düşürülerek kullanılır. Bu hâldeki kelimeler cümlede zarf tümleci, edat tümleci ve yüklem olarak kullanılır.
“-
İn“, “-dEn” ekleriyle yapılır ya da yalın hâldedir.
Bazen bu sıfatların yerini “Cİk, -Ceğİz” ekleri tutar. Bu ekler isimlere küçültme anlamı katar.
- küçük tepe > tepecik
- küçük çocuk > çocukcağız
- Serçecik daldan dala atlıyor. (acıma)
- Adamcağız korka korka ayağa kalkar. (acıma)
- Bebeciğimi çok özledim, diyordu. (sevgi)
- küçük insan > insancık (zavallılık)
- zavallı kelimeler > zavallı kelimecikler (küçümseme)
- küçük > küçücük
- ufak > ufacık
- alçak > alçacık
- minik > minicik
- küçük > küçükçe
- büyük > büyükçe
- iri > irice
- yeşil > yeşilimsi
- sarı > sarımtırak
İsimleri isimlere, fiillere, edatlara bağlayan, diğer kelimelerle ilişki kurarak isimlerin cümlede görev kazanmasını sağlayan eklere isim hâl ekleri denir. İsimlerin bu ekleri alarak yüklendikleri görevlere ismin hâlleri denir.
1. Yalın Hâl (Nominatif):
Eki yoktur.İsimlerin hiçbir hâl eki almamış hâlleridir. Çoğul, iyelik ve bildirme eki almış olabilir. Bu durumda da yalın hâlde sayılırlar.
- ev, okul, yol, çocuk, fikir, baba(sı), defter(ler), çalışkan(dır)…
- kalemlik, bilgili, susuz, meslektaş…
- dershane, tanksavar, gecekondu, bilirkişi…
ı, -i, -u, -ü eklerini alan isimler bu duruma girer. Bu isimler genellikle belirtili nesne olur.
- Defteri, okulu… Ali kitabı aldı. (Belirtili nesne)
- ev-i gördüm, kapı-y-ı açtım, okul-u boyadılar, gül-ü koparmayın…
- Köyü güzelmiş (iyelik eki)
- Köyü gezdiler (hal eki)
- Ört-ü, diz-i (fiilden isim yapma eki)
“-E” ekiyle yapılır. Yüklemin yöneldiği yeri, nesneyi ya da kavramı gösterir.
Yönelme hâlinde, ismin belirttiği kavrama yöneliş, dönme, yaklaşma, ulaşma söz konusudur. Yönelme hâlindeki kelimeler cümlede dolaylı tümleç ve yüklem olabilir. Dolaylı tümleç, yükleme sorulan “neye, kime, nereye” sorularının cevabıdır. Sinema-y-a git, ev-e dön…
4. Bulunma Hâli:
“-dE” ekiyle yapılır. Eylemin yapıldığı yeri, nesneyi ya da soyut kavramı bildirir. Genellikle “kimde, nede, nerede” sorularına cevap vererek dolaylı tümleç olur.
- Babamda hiç para yoktu. (Kimde)
- ev-de oturma, okul-da öğren, yurt-ta kaldı, devlet-te bulunuyor…
“-dEn” ekiyle yapılır. Eklendiği kelimeyi dolaylı tümleç yapar; “çıkma, ayrılma, uzaklaşma” bildirir. İsmin ayrılma hâli, yani dolaylı tümleç, yükleme sorulan “nereden, kimden, neden” sorularının cevabıdır. okul-dan çıktı, ev-den ayrıldı, yurt-tan geliyor, devlet-ten istedi…
-den ekini alan isimler bazen zarf tümleci olur.
- Sıkıntıdan her tarafı sivilce doldu. (Zarf tümleci)
- Candan dost, toptan satış, içten davranış…
- Çocukların biri ⇒ Çocuklardan biri.
- Derinden derine sesler geliyor.
- Gülden kırmızı yanak, Pamuktan beyaz eller…
“-CE” ekiyle yapılır. Bu hâldeki kelimeler cümlede zarf tümleci ve yüklem olarak kullanılır.
- Onun davranışları çok zaman delicedir.
- Bu okulda yıllarca çalıştım dedi.
- O gün sizi saatlerce bekledik.
- Bu kararı sınıfça aldık.
- Bugün milletçe sevinçliyiz.
“ile” edatı kullanılarak yapılır. “i” düşürülerek kullanılır. Bu hâldeki kelimeler cümlede zarf tümleci, edat tümleci ve yüklem olarak kullanılır.
- Mor bulutlarla açık türbene çatsam da tavan. (edat tüml.)
- İşi kolaylıkla başardı.
- Ayağına gelen topa hızla vurdu.
- Babasını sevinçle karşıladı.
- O artık bizimledir.
- Öğrencileriyle geziye gitmişti.
- Arabasıyla evimize kadar getirdi.
- İğneyle kuyu kazıyorsun.
- Rüzgârın etkisiyle dallar sallandı.
- Sonbaharın gelmesiyle soğuklar artmıştı.
- Zilin sesiyle yarışma bitti.
“-
İn“, “-dEn” ekleriyle yapılır ya da yalın hâldedir.- Kitabın yaprağı yırtılmış.
- Ceket düğmesi
- Öğrencilerden biri …