TÜRKİYE’DE YERLEŞME DÜZENİ
1. Yerleşme Düzeni Nedir?
Yerleşme düzeni, insanların yeryüzüne nasıl ve hangi yoğunlukta dağıldığını, yerleşmelerin şekillerini, büyüklüklerini ve örgütlenmesini ifade eder.
Türkiye’de yerleşme düzeni;
- doğal çevre koşulları (iklim, yer şekilleri, su kaynakları, toprak verimliliği)
- ve beşerî faktörler (ekonomi, ulaşım, tarihî gelişme, güvenlik)
tarafından belirlenmiştir.
2. TÜRKİYE’DE YERLEŞMEYİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER
Doğal Faktörler
| Faktör | Etkisi | Örnek |
|---|---|---|
| İklim | Ilıman bölgelerde yerleşme yoğun, kurak veya çok soğuk yerlerde seyrektir. | Akdeniz kıyıları yoğun, Doğu Anadolu seyrek |
| Yer şekilleri (yükselti, eğim) | Düz ve alçak yerler yerleşme için elverişlidir. | Ova ve delta alanları yoğun |
| Toprak verimliliği | Verimli tarım alanları yoğun nüfus ve yerleşme çeker. | Çukurova, Gediz, Bafra ovaları |
| Su kaynakları | Su kaynaklarının bulunduğu yerlerde yerleşme artar. | Sakarya, Fırat, Dicle vadileri |
| Doğal afetler | Deprem, sel, heyelan gibi riskli alanlarda yerleşme sınırlıdır. | Kuzey Anadolu Fay Hattı boyunca yerleşme dikkatli yapılır. |
Beşerî Faktörler
| Faktör | Etkisi | Örnek |
|---|---|---|
| Sanayi | Sanayinin geliştiği yerlerde kentleşme artar. | İstanbul, Bursa, Kocaeli |
| Ulaşım | Ulaşım kolaylığı olan yerlerde yerleşme yoğunlaşır. | Ege ve Marmara bölgeleri |
| Ticaret | Liman, pazar ve ticaret merkezleri yerleşmeyi artırır. | İzmir, Mersin |
| Turizm | Turistik merkezlerde mevsimlik veya kalıcı yerleşmeler gelişir. | Antalya, Muğla |
| Tarihî ve kültürel faktörler | Eski medeniyetlerin kurulduğu alanlar bugün de yerleşme merkezidir. | İstanbul, Konya, Antakya |
3. TÜRKİYE’DE YERLEŞME TÜRLERİ
Türkiye’de yerleşmeler kırsal ve kentsel olarak ikiye ayrılır
A. Kırsal Yerleşmeler
- Nüfus az, ekonomik faaliyetler genellikle tarım ve hayvancılığa dayanır.
- Evler birbirine yakın (toplu) ya da uzak (dağınık) olabilir.
- Türkiye’de kırsal yerleşmelerin büyük bölümü köy statüsündedir.
Kırsal yerleşme türleri:
- Köy: En yaygın kırsal yerleşme tipi.
- Mezra: Küçük, köye bağlı yerleşmeler.
- Oba / Kom / Yayla: Geçici, mevsimlik yerleşmelerdir.
Bölgelere göre dağılım:
| Bölge | Yerleşme Tipi | Neden |
|---|---|---|
| Karadeniz | Dağınık | Engebeli arazi, yağış fazla |
| İç Anadolu | Toplu | Düz arazi, su kaynakları az |
| Doğu Anadolu | Toplu | Soğuk iklim, güvenlik |
| Akdeniz | Toplu veya çizgisel | Tarım ve ulaşım uygun |
B. Kentsel Yerleşmeler
- Nüfus yoğun, ekonomik faaliyetler çeşitlidir (sanayi, ticaret, turizm, hizmet).
- Altyapı ve ulaşım gelişmiştir.
- Kasaba, şehir ve metropol şeklinde sınıflandırılır.
Türkiye’deki büyük kent örnekleri:
- İstanbul: Sanayi, ticaret ve ulaşım merkezi
- Ankara: Başkent, idari merkez
- İzmir: Liman ve ticaret kenti
- Bursa, Kocaeli: Sanayi kentleri
- Antalya, Muğla: Turizm kentleri
4. TÜRKİYE’DE YERLEŞMENİN DAĞILIŞI
Yerleşme düzensiz bir dağılım gösterir.
Bazı yerlerde yoğun, bazı yerlerde seyrektir
Yerleşmenin Yoğun Olduğu Yerler
- Kıyı bölgeleri (özellikle Marmara, Ege, Akdeniz)
- Verimli ovalar ve deltalar (Çukurova, Gediz, Sakarya, Bafra)
- Ulaşımın geliştiği alanlar
- Sanayi ve ticaret merkezleri
Nedenleri:Ilıman iklim, ulaşım kolaylığı, verimli toprak, ekonomik imkân fazlalığı.
Yerleşmenin Seyrek Olduğu Yerler
- Yüksek dağlık alanlar (Ağrı, Kaçkarlar)
- Kurak iç bölgeler (Tuz Gölü çevresi)
- Soğuk ve karasal iklimli yerler (Doğu Anadolu)
- Ormanlık ve engebeli alanlar (Doğu Karadeniz)
Nedenleri:Zor iklim koşulları, tarıma elverişsiz topraklar, ulaşım güçlüğü.
5. TÜRKİYE’DE YERLEŞME ŞEKİLLERİ
| Yerleşme Şekli | Özellik | Görülme Alanı |
|---|---|---|
| Toplu Yerleşme | Evler birbirine yakın | İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu |
| Dağınık Yerleşme | Evler birbirinden uzak | Karadeniz Bölgesi |
| Çizgisel Yerleşme | Yol, akarsu, vadi boyunca | Ege ve Akdeniz kıyıları |
| Halka/Küme Yerleşme | Merkez etrafında toplanmış | İç Anadolu ve Güneydoğu köyleri |
6. TÜRKİYE’DE YERLEŞME EŞİĞİ
Türkiye’de sürekli yerleşmenin en yüksek sınırı yaklaşık 2.000–2.200 metre civarındadır.
Bu sınırın üzerinde iklim elverişsiz olduğu için yerleşme geçici (örneğin yaylalar) hâlindedir.
Doğu Anadolu’da bazı yerleşmeler 2.000 metrenin üzerinde olsa da kalıcı yerleşme genellikle bu seviyeye kadar çıkar.
7. TÜRKİYE’DE YERLEŞMEYİ ETKİLEYEN ÖZEL PROJELER
Bazı kalkınma projeleri yerleşme düzenini değiştirmiştir:
| Proje | Bölge | Etkisi |
|---|---|---|
| GAP (Güneydoğu Anadolu Projesi) | Fırat–Dicle havzası | Tarım ve sulama gelişti, köyden kente göç azaldı |
| KOP (Konya Ovası Projesi) | İç Anadolu | Tarım alanları genişledi |
| DAP (Doğu Anadolu Projesi) | Doğu Anadolu | Göçü azaltma, kalkınmayı artırma hedefi |
| DOKAP (Doğu Karadeniz Projesi) | Karadeniz | Ulaşım ve turizm gelişti |
8. SONUÇ
- Türkiye’de yerleşme, doğal koşulların ve ekonomik faaliyetlerin etkisiyle dengesiz bir dağılım gösterir.
- Marmara, Ege, Akdeniz kıyıları yoğun;
Doğu Anadolu ve iç bölgeler seyrek yerleşmelidir. - Günümüzde şehirleşme artarken, kırsal yerleşmelerin nüfusu azalmaktadır.
- Yerleşme dengesinin sağlanması için bölgesel kalkınma projeleri büyük önem taşır.