1. Özne-Yüklem Uyumsuzlukları
Özne-yüklem uyumsuzlukları üç şekilde ele alınır:a. Kişi Bakımından Uyumsuzluk
Özenin “ben ve sen”, “ben ve o”, “ben, sen ve o” şeklindeki kullanımlarında yüklem birinci çoğul şahısla çekimlenir.Örnekler
Sen ve ben ön koltuğa oturalım. → Doğru
Ozan ve ben birlikte koşuyoruz. → Doğru
Sen, ben ve Elif aynı sınıftayız. → Doğru
Yarışmaya o ve ben katıldım. → Yanlış
Özne “sen ve o” şeklinde kullanılırsa yüklem ikinci çoğul şahısla çekimlenir.
Örnekler
Şiirleri Zeynep ve sen okursunuz. → Doğru
Şiirleri Zeynep ve sen okursun. → Yanlış
Özne | Yüklem |
I ve II. tekil olursa | I. çoğul |
I ve III. tekil olursa | I. çoğul |
II ve III. tekil olursa | II. çoğul |
I, II ve III. tekil olursa | I. çoğul |
b. Tekillik-Çoğulluk Bakımından Uyumsuzluk
Özne insansa ve çoğulsa yüklem hem tekil hem de çoğul olabilir.Örnekler
Öğrenciler şimdi derstedirler. → Doğru
Öğrenciler şimdi derstedir. → Doğru
Özne insan dışında bir varlıksa yüklem kesinlikle tekil olmalıdır.
Örnekler
Leylekler, gelmeye başladılar. → Yanlış
Leylekler, gelmeye başladı. → Doğru
Özne, çoğul ve kişileştirilen bir varlık olduğunda yüklem tekil de çoğul da olabilir.
Örnekler
Leylekler, neşeyle uçuyorlar. →Doğru
Leylekler, neşeyle uçuyor. →Doğru
Özne topluluk ismiyse yüklem tekil olur. Ancak özne olan topluluk ismi çokluk eki aldıysa yüklem tekil de çoğul da olabilir.
Örnekler
Ekip tırmanmaya hazırlanıyor. →Doğru
Ekipler tırmanmaya hazırlanıyorlar. →Doğru
Ekip tırmanmaya hazırlanıyorlar. →Yanlış
Belgisiz zamir veya belgisiz sıfatlar özne olduklarında yüklem tekil olur.
Örnekler
Düğüne herkes katılmıştı. →Doğru
Düğüne herkes katılmışlardı. →Yanlış
Birçok kişi seni merak etti. →Doğru
Birçok kişi seni merak ettiler. →Yanlış
Saygı ve sitem gibi duyguların bulunduğu cümlelerde özne tekil olmasına rağmen yüklem çoğul olabilir.
Örnekler
Sayın Başkan törene teşrif ettiler. (Saygı) →Doğru
Mehmet Bey düğüne teşrif etmediler. (Sitem) →Doğru
c. Olumluluk-Olumsuzluk Bakımından Uyumsuzluk
Yüklemin olumlu ya da olumsuz yargı taşıdığı durumlarda özne ile yüklem uyumlu olmalıdır.Örnekler
Hepimiz eğlenmeyi severiz. →Doğru
Hepimiz eğlenmeyi sevmeyiz. →Yanlış
Hiç kimse senden bahsetmedi. →Doğru
Herkes senden bahsetmedi. →Yanlış
2. Öge Eksiklikleri
Genellikle birden çok yüklemli (sıralı) ve bağlacı olan (bağlı) cümlelerde öge eksikliğinden kaynaklanan anlatım bozuklukları olabilmektedir. Öge eksiklikleriyle ilgi anlatım bozukluklarını inceleyelim:Özne Eksikliği:
Örnekler
Kimse yerinden kımıldamıyor, bekliyor. →Yanlış
Kimse yerinden kımıldamıyor, herkes bekliyor. →Doğru
Bahçenin çitlerini boyadık, çok güzel oldu. →Yanlış
Bahçenin çitlerini boyadık, çitler çok güzel oldu. →Doğru
Yüklem Eksikliği:
Örnekler
Çayı az, kahveyi hiç içmem. →Yanlış
Çayı az içerim, kahveyi hiç içmem. →Doğru
Dilek masal, ben de şiir okudum. →Yanlış
Dilek masal okudu, ben de şiir okudum. →Doğru
Nesne Eksikliği:
Örnekler
Bize masallar anlatır, eğlendirirdi. →Yanlış
Bize masallar anlatır, bizi eğlendirirdi. →Doğru
Arabaya bakım yaptırıp satacakmış. →Yanlış
Arabaya bakım yaptırıp arabayı satacakmış. →Doğru
Yer Tamlayıcısı Eksikliği:
Örnekler
Yüzmeyi çok severim, her fırsatta giderim. →Yanlış
Yüzmeyi çok severim, her fırsatta yüzmeye giderim. →Doğru
Tecrübelerini bizimle paylaşır, değer verir. →Yanlış
Tecrübelerini bizimle paylaşır, bize değer verir. →Doğru
Zarf Tamlayıcısı Eksikliği:
Örnekler
Çiçekleri çok sever, sürekli ilgilenir. →Yanlış
Çiçekleri çok sever, sürekli onlarla ilgilenir. →Doğru
Bu aralar onu görmek ve karşılaşmak istemiyorum. →Yanlış
Bu aralar onu görmek ve onunla karşılaşmak istemiyorum. →Doğru
3. Çatı Uyuşmazlıkları
Yan cümlenin yüklemi ile temel cümlenin yüklemi arasında uyum olmalıdır. Ya ikisi de etken ya da ikisi de edilgen olmalıdır.Örnekler
Randevu alıp doktora gidilecekti. →Yanlış
Etken Edilgen
Randevu alıp doktora gidecekti. →Doğru
Etken Etken
Randevu alınıp doktora gidilecekti. →Doğru
Edilgen Edilgen
4. Tamlama Yanlışlıkları
İsim ve sıfat tamlamalarında aynı tamlananın ortak kullanılmasından kaynaklanan bir bozukluktur.Örnekler
Özel ve devlet okullarında okuyan öğrenciler sınava girebilecek. →Yanlış
Özel okullar ve devlet okullarında okuyan öğrenciler sınava girebilecek. →Doğru
Tamlayan eksikliği de cümlede anlatım bozukluğuna neden olur.
Örnekler
Eserlerinden her zaman faydalanırım. →Yanlış, kimin eseri olduğu belli değil çünkü.
Onun eserlerinden her zaman faydalanırım. →Doğru
Senin eserlerinden her zaman faydalanırım. →Doğru
5. Ek Yanlışlıkları
Cümle içerisinde bazı eklerin eksik ya da yanlış kullanılması anlatım bozukluğuna sebep olur.Örnekler
İnsan bilgi sahibi olmadığı konularda fikir beyan etmesi yanlıştır. →Yanlış (Tamlayan eki eksik)
İnsanın bilgi sahibi olmadığı konularda fikir beyan etmesi yanlıştır. →Doğru
Örnekler
Annem, yemek yapmasını çok iyi bilir. →Yanlış (İyelik eki (tamlanan eki) yanlış kullanılmış)
Annem, yemek yapmayı çok iyi bilir. →Doğru
Örnekler
Saçları uzun, yüzü de zayıf değildi. →Yanlış (Ek fiil eki kullanılmamış)
Saçları uzundu, yüzü de zayıf değildi. →Doğru
Örnekler
1978’lerde televizyonlar siyah beyazdı. →Yanlış( On ve onun katlarında bu şekilde kullanım olabilir.)
1970’lerde/1980’lerde televizyonlar siyah beyazdı. →Doğru
6. Bağlaç Yanlışlıkları
Olumlu ve olumsuz yargıları bağlayan bağlaçlar yanlış kullanıldıklarında anlatım bozukluğuna sebep olur.Örnekler
Çok kitap okuyor fakat ödevlerini aksatmıyor. →Yanlış
Çok kitap okuyor ayrıca ödevlerini aksatmıyor. →Doğru